Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
w Poznaniu
Wydział Psychologii i Kognitywistyki 
Materiały dla studentów

Jesteś w: Etyka zawodu psychologa - wykład (22+8 godzin)

Zajęcia z etyki zawodowej w roku akademickim 2020-2021

Psycholog zachowuje wrażliwość etyczną, nie unika rozstrzygania konfliktów moralnych, lecz stara się je dostrzegać, dokładnie rozważa sytuację i podejmuje decyzje kierując się własnym rozeznaniem, w oparciu o naczelne wartości etyczne swojego zawodu.

KE-ZP PTP, pkt 25.

Wykłady prof. dr hab. Władysława Jacka Paluchowskiego obejmują 22 godziny; wykłady prof. dr hab. Jerzego Mariana Brzezińskiego 8 godzin.

W związku z głosami studentów informuję, że ta strona dotyczy wyłącznie wykładów prowadzonych przez mnie. W sprawach dotyczących zajęć prof. dr hab. Jerzego Brzezińskiego proszę zwracać się bezpośrednio do Niego.



W tym roku akademickim zajęcia (wykłady) odbywać się będą w trybie zdalnym z wykorzystaniem MS Teams. To nowe doświadczenie także i dla mnie. Stąd odmienny układ zajęć. Każde spotkanie dzielić się będzie na 30 minutowe części (20+ 5 minut przerwy). Podczas wykładu na czacie można zadawać (wpisywać) pytania, na które postaram się odpowiedzieć na danym wykładzie. Po każdym wykładzie uruchamiany będzie test do sprawdzenia jasności przedstawionych na nim treści.
Odpowiedzi nie będą oceniane. Na kolejnym wykładzie będę krótko wyjaśniał odpowiedzi.

Organizacja zajęć zdalnych:

  • każde spotkanie dzieli się na 30 minutowe części (ok. 25 + 5 minut przerwy). Podczas wykładu na czacie można zadawać (wpisywać) pytania techniczne, na które postaram się odpowiedzieć na danym wykładzie,
  • pytania merytoryczne można będzie zadawać na wykładzie, jeśli zostanie trochę czasu danego dnia lub w pliku „Pytania_do_prowadzącego” (wówczas będę na nie odpowiadał na następnym wykładzie,
  • przed każdym wykładem w pliku „Pytania_od_prowadzącego” umieszczać będę pytania otwarte, pozwalające na sprawdzenie jasności przedstawionych na nim treści; odpowiedzi nie będą oceniane. Na kolejnym wykładzie będę krótko wyjaśniał odpowiedzi, o ile będzie to konieczne.

Wsparciem dla tego pomysłu był dla mnie tekst Stephena Harrisa "3 ways to study better, according to cognitive research".



W 2013/14 roku akademickim przeprowadziłem ankietę głównie na temat egzaminu, ale też formy i znaczenia zajęć. Wzięło w niej udział 26% słuchaczy (potencjalnych). Tu można zobaczyć wyniki tej ankiety. W roku 2014 ankieta też dotyczyła egzaminu - tu można zobaczyć wyniki ankiety z roku akademickiego 2014/15. Szczególnie polecam lekturę komentarzy!!




Problematyka zajęć:


1. Psychologiczne podstawy etyki. Rozwój moralny wg Kohlberga. Konsonans godnościowy wg Kosewskiego.

O koncepcji Kohlberga można przeczytać w pracy Doroty Czyżowskiej "O celu i granicach rozwoju moralnego" (tam także omawia się tzw. dylemat Heinza, czyli sposób badania rozwoju moralnego).  Warto przeczytać tekst Joanny Spławskiej "Poziom rozwoju rozumowania moralnego w świetle badań metodą Lawrence’a Kohlberga". Do tej koncepcji odwołują się Chieh-Yu Lin i Yi-Hui Ho w tekście Empiryczne badanie związku pomiędzy osądem etycznym liderów i szeregowych pracowników organizacji.

O badaniach młodocianych przestępców przeczytać można w tekście Jarosława Grotha "ROZUMOWANIE MORALNE NIELETNICH PRZESTĘPCÓW".

Ciekawy jest artykuł BARBARY MAZUR Rozwój moralny a metody podejmowania decyzji – analiza porównawcza kultur  z Prakseologii (tam też opis testów Kohlberga do badania rozwoju moralnego). Warto też przeczytać pracę Włodzimierza Strusa "Dojrzałość emocjonalna a funkcjonowanie moralne" - tam (s. 206 i dalsze) dużo o psychologii moralności oraz o skonstruowanym przez  J.  R. Resta teście  "Opinie  o  problemach  społecznych" (Defining Issues Test - DIT). Na temat wskaźnika pryncypialności (P-index) przeczytać można w artykule J.R. Resta i innych.

Oryginalne teksty na ten temat to DIT2: Devising and testing a revised instrument of moral judgment oraz opis zadań dla dzieci; wiele linków do tekstów na temat rozwoju moralnego znaleźć można na stronie publikacji Darcii Narvaez z University of Notre Dame.

Ciekawy jest też tekst Małgorzaty Steć "Konstancka Metoda Dyskusji nad Dylematem (KMDD®) Georga Linda jako metoda stymulacji rozwoju kompetencji moralnej".

Różne testy sądów moralnych omawiają R. Leppert, A. Splitt i J. Trempała w pracy "Test Wyboru jako zobiektywizowane narzędzie pomiaru rozwoju sądów moralnych".

Warto też rzucić okiem na stronę Wikipedii, poświęconą Carol Gilligan oraz na tekst Specyfika etyk kobiecych w ujęciu Carol Gilligan

O psychologii moralności pisze Olaf Żylicz w pracy „O trzech orientacjach moralnych”

Marek Kosewski pisze o swojej koncepcji w "GODNOŚĆ WŁASNA A  ZACHOWANIE" - warto przeczytać! A także i o tym, jak ludzie skłonni są szukać usprawiedliwień dla własnego nieetycznego postępowania. Nowa książka na ten temat to WARTOŚCI, GODNOŚĆ I WŁADZA. Inna praca z 2007 roku to "U K Ł A D Y Dlaczego porządni ludzie czasem kradną, a złodzieje ujmują się honorem".

Warto też sięgnąć do malej książeczki prof. Józefa Kozieleckiego "O godności człowieka". Pisze w niej o godności jednostki w czasach cywilizacji przemysłowej - warto jej poszukać w bibliotece.

Jesli kogoś interesuje sprawa tzw. "ludzi honoru", to warto zobaczyć co na ten temat pisano w tekście "Polski kodeks honorowy", którego autorem jest Władysław Boziewicz oraz w Wikipedii.

Można też zobaczyć wykład Bogdana Wojciszke nt. "Dlaczego uczciwi ludzie postępują niemoralnie?", w którym opisuje on wyniki różnych badań nad (nie)uczciwością i ich uogólnienia.

Warto przeczytać tekst Wojciecha Wyplera OPERACJONALIZACJA ZACHOWANIA NIEUCZCIWEGO W BADANIACH PSYCHOLOGICZNYCH; warto by też uczynić go podstawą własnych badań.

Jennifer Jordan,  Marijke C. Leliveld oraz Ann E. Tenbrunsel definiują pojęcie teoretyczne moralnego obrazu siebie (MSI) oraz opisują skalę do jego pomiaru.

Ciekawy jest test orientacji etycznych Bogdana Wojciszke i Wiesława Baryły (Etyki Autonomii, Etyki Kolektywizmu, Etyki Dobra Powszechnego, Etyki Godności i Etyki Produktywności). 

Skala ta jest inspiracją badań Szymona Rorischa nad tworzeniem narzędzia do pomiaru etycznego przygotowania pedagogów do prowadzenia badań diagnostycznych.

Włodzimierz Strus opisuje "Skalę uczuć moralnych" oraz uczucia i rozumowanie moralne. Zainteresować też może The Morality Test, opracowany przez Franka J. Sulloway'a i Michaela Shermera; można się samemu zbadać, ale też zobaczyć, jak ci badacze definiują moralność.


2. Etyka jako nauka

Omówienie podstawowych systemów etycznych można znaleźć w skrypcie Mieczysława P. Migonia. Warto przeczytać tekst Marii Groenwald, opisujący różne kierunki etyczne. Natasza Szutta opisuje status współczesnej etyki cnót.

Bardzo ciekawe i bardzo współczesne badania nad etycznymi zachowaniami ludzi prowadzi się w The Moral Cognition Lab na Uniwersytecie Harvarda w Instytucie Psychologii, kierowanym przez  Joshuę Greene. Na ich stronie można włączyć się do badań on-line!

Opis Skali Indywidualnej Filozofii Moralnej (SIFM) znaleźć można tu.

Ciekawy jest Portal Akademicki Etyki Praktycznej: "...recenzowany blog prowadzony przez osoby zawodowo zajmujące się etyką. Miejsce namysłu nad: prawami zwierząt, nieposłuszeństwem obywatelskim, karą śmierci, wojną sprawiedliwą, teoriami etycznymi i dobrym życiem...".


3. Decyzje etyczne - model

Interesujący jest artykuł Anny Lewickiej-Strzałeckiej z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN dotyczący ważnej dla psychologów wartości - Prywatność: wartość czy towar

Ciekawe są teksty Marcina Pryciaka PRAWO DO PRYWATNOŚCI oraz Michała Zielińskiego REGULACJA GODNOŚCI WE WSPÓŁCZESNYCH KONSTYTUCJACH zawarte w zbiorze PRAWA CZŁOWIEKA – IDEA, INSTYTUCJE, KRYTYKA. 

Jak pisano w Polityce: "Filozof z Harvardu Michael Sandel prowadził cykl wykładów „Sprawiedliwość: jak należy postąpić?” i zgromadził na nim w ciągu roku 15 tys. studentów. Tropem sławy uniwersyteckiej poszła telewizja BBC, która wyemitowała osiem półgodzinnych odcinków sfilmowanego wykładu. Dobiegający sześćdziesiątki Sandel jest showmanem: wywołuje studentów do odpowiedzi, każe im publicznie bronić własnych poglądów. Jest hybrydą profesora moralisty i gwiazdy telewizyjnej.". Pan mgr Maciej Antczak przysłał mi linka do tych wykładów - naprawdę warto ich wszystkich wysłuchać i je zobaczyć!

Ciekawa jest strona poświęcona "arytmetyce współczucia" (to z Herberta 'Pan Cogito czyta gazetę'), w tym efektowi obdarzania większym współczuciem malej liczby ofiar (najlepiej znanych z fotografii, z konkretnym imieniem i nazwiskiem) niż masowych śmierci.

Dylemat wagonika opisany jest w tekście Drugą wersję tego eksperymentu myślowego opisała(tu tylko strona tytułowa) Judith Jarvis Thomson. Ciekawy jest tekst Reliability of Moral Decision Making: Evidence from the Trolley Dilemma Corentina J. Goslinga i Bastiena Trémolière. Na aspekty filozoficzne zwraca uwagę Joshua D. GREENE w tekście Solving the Trolley ProblemAlessandro Lanteri, Chiara Chelini i Salvatore Rizzello w artykule An Experimental Investigation of Emotions and Reasoning in the Trolley Problem prezentują wyniki swoich badań. Są też badania spoza psychologii na ten temat: The Trolley Problem revisited. An exploratory study. I tu też większość osób badanych gotowa jest działać na rzecz ochrony większej grupy ludzi. W nowoczesnej formie opisali ten eksperyment Jungsu Pak i inni w posterze konferencyjnym The Trolley Problem in Virtual Reality. Także Alexander Skulmowski opisuje badania w zakresie podejmowania decyzji z wykorzystaniem dylematu wagonika. W szerszej perspektywie problem ten opisuje Thomas Smith. Jest też oczywiście gra towarzyska oparta na tym pomyśle!

Dylemat wagonika wykorzystany może być (i jest) w uczeniu maszyn zachowań moralnych. Ciekawy jest na ten temat (ogólny) tekst "Moralne maszyny". Natomiast w artykule "The Moral Machine experiment" opisany jest eksperyment uczenia samochodów autonomicznych zachowań moralnych. Pod tym adresem jest platforma za pomocą której prowadzono badania (a także inne ciekawe informacje).

Generalnie ciekawy jest problem, czy sztuczna inteligencja może być etyczna. W czasie dyskusji w w Said Business School w Oksfordzie z udziałem sztucznej inteligencji  (program Megatron Transformer) zdaniem tejże AI maszyna  nigdy nie będzie etyczna (tu oryginalnie doniesienie, a tu polskie tłumaczenie).

W Rocznikach Psychologicznych w 2013 roku ukazał się specjalny numer dyskusyjny na temat dobra klientów psychologa. Ciekawy jest tam tekst Katarzyny Sikory pt. Dobro odbiorcy w kodeksach etyczno-zawodowych psychologów . Warto też sięgnąć do tekstu Czy można zdefiniować dobro klienta psychologa? Małgorzaty Toeplitz-Winiewskiej oraz tekstu Pawła Boskiego "Dobro odbiorcy w kodeksach etyczno-zawodowych psychologów – głos w dyskusji". 

Komentarzem do tych rozważań może być tekst Michała Melonowskiego, pisany z perspektywy współczesnych sporów etycznych: "Chodzi tu o problematykę związaną z etyką troski (kładącą nacisk na stopniowalność zobowiązań etycznych wobec różnych osób zależnie od stopnia bliskości z daną osobą) i etykę sprawiedliwości (podkreślającą uniwersalność norm moralnych) oraz ich implikacje dla procesu
psychoterapeutycznego".

Joanna Staniszewska opisuje kontekst etyczny badania psychologicznego.

Można też sprawdzić, co na ten temat (m. in.) pisze się w Konwencji o prawach dziecka.

Czym jest dylemat moralny czyli konflikt obowiązków - opisuje tekst Agnieszki Zemły, czym jest konflikt interesów - tekst Anny Lewickiej-Strzałeckiej, a na czym polega dylemat etyczny pielęgniarki - pisze Barbara Janus. Wojciech Imielski opisuje Dylematy etyczne w pracy biegłego sądowego z zakresu psychologii. Dylematy pracowników socjalnych opisane są w pracy zbiorowej pod redakcją Marty Sokołowskiej, z ciekawymi praktycznymi przykładami. Informacje o innych dylematach można znaleźć na  portalu  psychologicznym psychologia.net.

Z zupełnie innej perspektywy napisana jest analiza filmu Marioll  Paruzel-Czachury pt. "Serce czy rozum? Wybrane etyczne dylematy zawodu psychologana przykładzie filmu „Serce nie sługa” (Prime)". Fabuła filmu staje się ciekawym case study. Ale - tekst wykracza poza analizę dylematu etycznego (moralnego).

Kenneth S. Pope i Melba J.T. Vasquez opisują, jak podejmować etyczne decyzjeTłumaczenie tekstu Kennetha S. Pope, Janet Sonne i Beverly Greene dotyczy '21 strategii poznawczych do usprawiedliwienia nieetycznego zachowania’. Tekst Kennetha S. Pope i Melby J.T. Vasquez opisuje '8 fałszywych przeprosin: etyka, krytyczne myślenie i język'. 

Uzupełnieniem może być dość obszerny wykład prof. Johna Gavazzi na temat etycznych problemów psychologii, m. in. na temat podejmowanie decyzji etycznych. Prof. Gavazzi prowadzi też interesującego, pełnego ciekawych linków bloga na temat etyki i psychologii.

Międzynarodowy Związek Psychologii (International Union of Psychological Science) opublikował Universal Declaration of Ethical Principles for Psychologists - warto przeczytać. Ciekawy jest też artykuł A Study of the Ethical Dilemmas Experienced by School Psychologists in Portugal. Podobne problemy porusza Cheryl D. Foxcroft w artykule Ethical Issues Related to Psychological Testing in Africa: What I Have Learned (So Far), kładąc nacisk na aspekty kulturowe.

Warto zapoznać się ze Stanowiskiem Komitetu Bioetyki przy Prezydium PAN w sprawie klauzuli sumienia oraz z głosem odrębnym prof. dr hab. Barbary Chyrowicz dotyczącym Stanowiska Komitetu Bioetyki. Oczywiście - jest też głos sprzeciwu.

O niektórych problemach związanych ze stosowaniem klauzuli sumienia można przeczytać np. w tekście Mirosława Nesterowicza i Natalii Karczewskiej, Oktawiana Nawrota oraz Tomasza Żurackiego

A to audycja telewizyjna "Minęła dwudziesta" na temat klauzuli sumienia i przypadku prof. Bogdana Chazana. Tu opowieść osób bezpośrednio zaangażowanych w tę sprawę. 
Warto na tej podstawie wypracować własne stanowisko!

O relacji religii i etyki przeczytać można w tekście Włodzimierza Galewicza „O religijnych uzasadnieniach norm etycznych”. Ciekawy jest też tekst Świeckość jako podłoże rozumienia – zarys stanowiska Charlesa Taylora".

O psychologicznych badaniach nad podejmowaniem decyzji moralnych można przeczytać w artykule Bogdana Wojciszke i innych 'Nieuchronna tendencyjność ocen moralnych'.


4. Korporacje zawodowe i ich etyka. Opinia społeczna na temat zawodów zaufania publicznego. Cechy zawodu zaufania społecznego.

Specyfikę etyki zawodowej omawia Ija Lazari-Pawłowska w tekście Etyka zawodowa bez kodeksu. Można też w tej sprawie sięgnąć do tekstu Pojęcie, rozwój i struktura polskich kodeksów etyki lekarskiej na tle etyki zawodowej Adama Sikory.

Podstawowe kodeksy (warto je przeczytać nie ze względu na "orientację teoretyczno-praktyczną", ale żeby zobaczyć jak moralność stosuje się do realizacji roli zawodowej):

Kodeksy psychologów opisane są w tym tekście. Oprócz tekstu Kodeksu Etyczno-Zawodowego Psychologa PTP jest tam także Kodeks Etyczny APA. Oryginał (aktualizowany)  tego kodeksu wraz z komentarzami można zaleźć tu. Można też zapoznać się z kodeksem Kanadyjskiego Towarzystwa Psychologicznego, kodeksem Australijskiego Towarzystwa Psychologicznego, kodeksem The British Psychological Society, Tureckiego Towarzystwa Psychologicznego, Chińskiego Towarzystwa Psychologicznego oraz Europejskiego Stowarzyszenia Psychoterapeutów.  

Bardzo ciekawy jest porównawczy artykuł z 1997 roku pt.  Psychological Ethics Codes: A Comparison of Twenty-four Countries, którego autorami są Mark M. Leach i J. Judd Harbin.

Ciekawa jest krytyczna analiza Kodeksu PTP Jarosława Kucharskiego.

Kodeks Etyczno-Zawodowy Psychologa PTP jest aktualnie nowelizowany przez zespół dr Katarzyna Sikora, mgr Anna Bogatyńska-Kucharska, mgr Marcin Szafrański. Prace prezentowali na Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Dylematy etyczne psychologów”, która odbyła się w dniach 27 -29 listopada 2017 roku w Krakowie (organizatorzy: Akademia Ignatianum w Krakowie i Zarząd Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Psychologicznego). Jego ostateczna wersja prezentowana byla na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTP, które obradowało w dniach od 30 listopada do 2 grudnia 2018. Na stronie PTP brak dalszych informacji o jego losie (1.01.2019), ale można znaleźć 1. część Kodeksu przyjętego na Walnym Zgromadzeniu. Historia tworzenia Kodeksu opisana w tekście "Nowelizacja Kodeksu Etyczno-Zawodowego Psychologa – założenia i odstawy projektu".

W wydziałowym czasopiśmie Testy psychologiczne w praktyce i badaniach poświęcono numer 1 z 2021 problemom etycznym zwiazanym z diagnozowaniem. Gorąco polecam!!

W tekście "Normy poufności i taktu w etyce ogólnej oraz w etyce zawodowej psychoterapeutów" Anna Bogatyńska-Kucharska analizuje rozbieżności w kwalifikacji deontologicznej czynów pomiędzy etyką ogólną a normami kodeksowymi psychoterapii.

Europejska Federacja Towarzystw Psychologicznych (European Federation of Psychologists Associations) opracowała META-KODEKS ETYCZNY, wyznaczający kierunki etycznego myślenia europejskich psychologów. Istnieje też Universal Declaration of Ethical Principles for Psychologists. Można też sięgnąć do tekstu Mieczysława Dudka (KUL) Wokół etyki niesienia pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Jest też ciekawy tekst Marioli Bidzan i in. na temat problemów etycznych w psychologii klinicznej.

Ciekawy jest tekst na temat budowania etosu zawodowego terapeutów uzależnień.

Marta Bucholc pisze z kolei o specyfice etyki eksperta. Warto przeczytać teksty nawiązujące do konferencji Etyka dla zawodów – jaka i dla kogo? i opublikowane w czasopiśmie 'Diametros'.

Pani Helena Włódarczak przysłała mi informację, że prof. Jan Hartman podjął próbę napisania kodeksu etycznego polityka. Warto porównać go z "naszymi", psychologicznymi kodeksami. Ciekawa jest też w tym obszarze praca Tomasza Czakona i Danuty Ślęczek‑Czakon "Etos  polityków w kodeksach etycznych radnych".

 Jak ludzie spostrzegają zawody społecznego zaufania można dowiedzieć się z raportu CBOS 'OPINIA SPOŁECZNA NA TEMAT ZAWODÓW ZAUFANIA PUBLICZNEGO'. Interesujące jest stanowisko Adama Niemczyńskiego (ówczesnego sekretarza generalnego PTP) w sprawie zawodu psychologa jako zawodu społecznego zaufania.  

Ciekawy jest też tekst przygotowany w 2002 roku przez Kacelarię Senatu pt. Zawody zaufania publicznego a interes publiczny – korporacyjna reglamentacja versus wolność wykonywania zawodu, będący efektem zorganizowanej na ten temat konferencji. Innym ciekawym tekstem jest przygotowany przez Andrzeja Krasnowolskiego z Biura Analiz i DokumentacjiKancelarii Senatu pt. Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane oraz wolne zawody. Geneza, funkcjonowanie i aktualne problemy.

Stara ustawa nie obowiązuje - patrz link. Pisze się też o tym w tekście "HISTORIA USTAWY O ZAWODZIE PSYCHOLOGA - SKRÓT NAJWAŻNIEJSZYCH WYDARZEŃ ". Przeczytać można informację o pracach nad nowelizacją ustawy O Zawodzie Psychologa i Samorządzie Zawodowym Psychologów z 2005 roku wraz ze stenogramem dyskusji sejmowej na ten temat. Ciekawych informacji dostarcza uzasadnienie uchylenia ustawy o zawodzie psychologa. Na stronie PTP też można znaleźć wiele informacji na temat prac nad ustawą (lata 2010-2013). Jest też sprawozdanie z przebiegu konsultacji społecznych dotyczących wyrażenia opinii na temat regulacji wykonywania zawodu psychologa i powołania samorządu zawodowego psychologów. Warto też przeczytać tekst Piotra Rosoła "Bezradne państwo. O nieudanych próbach regulowania zawodu psychologa".

Komentarzem do wartości sprawczej kodeksów mogą być wyniki badania CBOS nad religijnością Polaków ("Religijność a zasady moralne"). Warto też przeczytać tekst pani Agaty Aleksińskiej 'Dylematy etyczne zawodu psychologa', opisujący badania prowadzone podczas zajęć. Tekst Ewy Wyrzykowskiej "Głos o gotowości psychologów do refleksji etycznej" daje wiele do myślenia (smutnego, niestety i zgodnego z moim doświadczeniem).
Dla osób chcących zgłębić tę problematykę interesująca może być książka Moralność i profesjonalizm: spór o pozycję etyk zawodowych pod redakcją Włodzimierza Galewicza (tu jej fragment).

Dla osób zainteresowanych etyka badań naukowych polecam artykuł prof. Włodzimierza Galewicza "O etyce badań naukowych".
5. Kodeksy etyczne: ich struktura i treść. Podstawowe wymagania wobec kodeksów. Struktura kodeksów. Przysięga Hipokratesa. 

Dla zrozumienia relacji między prawem a etyką (w tym - etyką zawodową) i problematyki aksjologicznego partykularyzmu warto przeczytać tekst prof. Łętowskiej. Interesujący dla współczesnego rozumienia przysięgi Hipokratesa może być wywiad z prof. Janem Hartmanem, który oburzył środowisko lekarskie.


6. Podstawowe zasady działalności zawodowej psychologa. Prawa podstawowe.  

Wiele informacji o podstawowych zasadach diagnostycznej pracy psychologów zawiera artykuł na ten temat. Także Gerald P. Koocher i Celiane M. Rey-Casser piszą o tym w tym tekście oraz Cheryl D. Foxcroft w tym tekście.

Podstawowe informacje odnośnie do podstawowych zasad American Psychological Association znaleźć można na stronie APA.  

W pracy zbiorowej 'Psychoterapia po ludzku' poruszono wiele problemów dotyczących etycznych aspektów psychoterapii. Warto też przeczytać artykuł Katarzyny Marchewki na temat psychoterapii Etyka w psychoterapii. Podobne problemy poruszają Jana Vyskocilova i Jan Prasko w artykule "Ethical questions and dilemmas in psychotherapy".

Ciekawy jest artykuł Davida Smitha i Marilyn Fitzpatrick 'Patient-therapist boundary issues: An integrative review of theory and research' na temat naruszania granic w procesie terapeutycznym. Jak to naruszanie może wyglądać w praktyce przeczytać można w artykule 'Podwójne życie Jerzego Wdzięczyka' Magdaleny Grzebałkowskiej. 

Ciekawy jest tekst Pawła Czarneckiego Etyczne aspekty poradnictwa psychologicznego i psychoterapii. Warto też przeczytać pracę Alicji i Andrzeja Czerkawskich Etyczny wymiar poradnictwa zawodowego. Dokładny opis przypadku Tarasof-Poddar znaleźć można na stronie INTERDYSCYPLINARNEGO CENTRUM ETYKI UJ. Ciekawy jest też materiał opisujący aspekty prawne VITALY TARASOFF ET AL.v. THE REGENTS OF THE UNIVERSITY OF CALIFORNIA ET AL.

Na stronie Polskiego Towarzystwa Psychologicznego przeczytać możemy o różnych prawnych aspektach tajemnicy zawodowej (patrz: linki). Warto przeczytać też list do Ministra Sprawiedliwości w sprawie potencjalnego łamania zasady tajemnicy zawodowej. 

Warto też przeczytać artykuł Macieja Bocheńskiego "Pomiędzy zasadą poufności zawodowej a obowiązkiem denuncjacji – czy polskie prawo lekceważy, czy chroni tajemnicę zawodową psychologa?".

Ciekawy jest tekst "Zachowanie a ujawnianie tajemnicy lekarskiej i pielęgniarskiej – kolizja obowiązków oraz próba jej rozwiązania" p. Ewy Plebanek (szczególnie podsumowanie na str. 145). Na inny aspekt prawny zwraca uwagę Bartosz Nawrot w tekście "Tajemnica psychologa a warunki jej uchylenia – rozważania na gruncie postępowania karnego oraz cywilnego – cz. 2".

W swoim wystąpieniu konferencyjnym Ewa Habzda-Siwek przedstawia różne aspekty utrzymywania tajemnicy, w tym w świetle ustawy o zawodzie psychologa. Obowiązek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa - jak to jest w przypadku lekarzy. Warto także przeczytać tekst: prawnika Piotra Rudnickiego. Pouczająca może być dyskusja nad tym problemem

Są też informacje wprost odnoszące się do tego problemu: na portalu PTP zebrano odpowiednie przepisy, a w postanowieniu Sądu Najwyższego odpowiadano na pytanie, czy informacje uzyskane w czasie terapii rodzinnej objęte są zakazem dowodowym.

Przy braniu pod uwagę groźby samobójstwa jako ograniczenia w przestrzeganiu tajemnicy warto przeczytać tekst Zygfryda Juczyńskiego o samobójstwie. Przy tej okazji wart polecenia jest tekst Marka Jaremy Czy można ocenić ryzyko samobójstwa?

Z prawnego punktu widzenia warto przeczytać tekst Małgorzaty Szeroczyńskiej 'Odpowiedzialność karna psychoterapeuty w przypadku samobójstwa pacjenta'. Może się przydać w przyszłości! 

O przypadku p. Anny Przybylskiej mówi jej lekarz, łamiąc zasadę tajemnicy lekarskiej. Ustosunkowuje się do tego Jacek Żakowski.

O dostrzeganych problemach praktycznej psychologii można przeczytać w tym archiwalnym materiale

O etyce lekarskiej można przeczytać w podręczniku Światowego stowarzyszenia lekarskiego.

Bardzo ciekawy jest artykuł "Wielokulturowość w pracy psychologa: etyka i praktyka w kontekście diagnozy klinicznej i pracy terapeutycznej".


7. Zgoda oparta na wiedzy.

 Bardzo ciekawe jest opracowanie (zbiór tekstów) "REALIZACJA ZASADY INFORMED CONSENT W KONTEKŚCIE RELACJI LEKARZ – PACJENT. Wyzwania i bariery rozwojowe w Polsce" opracowane w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich.
  Jak może wyglądać tzw. świadoma (swobodna, tzw. 'poinformowana') zgoda na badanie zobaczyć można także w tym opracowaniu

8. Relacje. Konflikt interesów. Podwójne relacje. Relacje miłosne (romantyczne).

Ofer Zur, założyciel Zur Institute, opisuje 26 różnych rodzajów podwójnych (wielorakich) relacji.

Karolina Żyłka pisze o kontaktach seksualnych w relacji terapeutycznej w ramach różnych podejść i różnych kodeksów etycznych..

Joanna Helios i Wioletta Jedlecka piszą o rolach profesjonalnych i osobistych oraz o wadze relacji równości w psychoterapii. 

Bardzo ciekawy i wnikliwy jest tekst (wywiad) psychoterapeutki p. dr Małgorzaty Talarczyk pt. "Dlaczego znajomy, który jest psychoterapeutą, nie może być naszym terapeutą?". Gorąco polecam!

Warto rzucić okiem na analizę The Current State of Sexual Ethics Training in Clinical Psychology: Issues of Quantity, Quality, and Effectiveness oraz odnośniki do ciekawych tekstów pod nazwą Dual Relationships, Multiple Relationships, & Boundary Decisions.

  Kenneth S. Pope opisuje Therapist-Patient Sex Syndrome (TPSS). 

Odnośnie do 'romantycznych podwójnych relacji' warto przeczytać orzeczenie sądu koleżeńskiego w sprawie psychoterapeuty W. E.. Komentarze można znaleźć kopii blogu z 2005 roku oraz na stronie Forum GW

W tekscie Sex Between Therapists and Clients pisze też o tym Kenneth S. Pope. 

Zestawienie literatury na ten temat predstawił O. Zur.

Jest ciekawy tekst Ethical Decision-making and Dual Relationships, którego autorem jest Jeffrey N. Younggren, z wieloma linkami do innych tekstów. 

O nie seksualnych pozaprofesjonalnych relacjach pisze Janet L. Sonne w tekście Nonsexual Multiple Relationships: A Practical Decision-Making Model For Clinicians. Pokazuje w nim różne konteksty (m. in. czynniki po stronie terapeuty, klienta i relacji terapeutycznej), które powinno się brać pod uwagę przy ocenie takich relacji. Jest tam dużo ciekawych linków!

Ofer Zur pisze, że Multiple Relationships Not Always Bad, bo pozaprofesjonalne relacje inne niż seksualne (romantyczne) nie zawsze są nieetyczne. 

Wiele na ten temat można się nauczyć na stronie kursu Dual Relationships, Multiple Relationships, Boundaries, Boundary Crossings & Boundary Violations in Psychotherapy, Counseling & Mental Health, przygotowanej przez Ofera Zura.

Ciekawe przypadki analizuje Stephen Behnke.

9. Etyka testowania. Dostęp do narzędzi. Ograniczenia dystrybucji. Testy a prawo autorskie. Kompetencje do badania testami. Standardy wiarygodności testu. Prawa i obowiązki osoby badanej za pomocą testu psychologicznego w świetle: Standardów dla testów stosowanych w psychologii i pedagogice (rozdz. 7-11). 

Problemy etyczne diagnozowania poruszam w artykule opublikowanym w Testy psychologiczne w praktyce i badaniach (poz. 5 spisu literatury). Piszą też o nich GERALD P. KOOCHER i CELIANE M. REY-CASSERLY w tekście Ethical Issues in Psychological Assessment (rozdział w książce John R. Graham, Jack A. Naglieri i Irving B. Weiner HANDBOOK of PSYCHOLOGY VOLUME 10 ASSESSMENT PSYCHOLOGY).

Każdy powinien przeczytać tekst profesora Brzezińskiego Kiedy odwołując się do wyników testów psychologicznych postępujemy nieetycznie? Analiza kontekstu psychometrycznego.

  Warto rzucić okiem na informacje wymagane dla przyznania licencji do posługiwania się testem.  

Ciekawy jest artykuł Ewy Zalewskiej TESTY PSYCHOLOGICZNE - STANDARDY DOSTĘPNOŚCI I LEGALNOŚCI W POLSCE, WIELKIEJ BRYTANII I USA. Jak to wygląda w Wielkiej Brytanii można zobaczyć tu. Warto też się zapoznać z Wytycznymi Międzynarodowej Komisji ds. Testów (International Test Commission – ITC) dotyczącymi stosowania testów. Pod redakcją Rocío Fernández-Ballesteros powstała propozycja europejskich standardów diagnozowania (GAP).

Co do testów, to ciekawy jest tekst Magdaleny Bolek PROBLEM UPUBLICZNIANIA TREŚCI TESTÓW PSYCHOLOGICZNYCH. Tekst Caught in the Middle: Ethical/Legal Mandates and Test Security również odnosi się do tego problemu.

Warto też zapoznać się z prawami osób badanych Brytyjskiego Towarzystwa Psychologicznego; ciekawe są też załączniki w tym tekście. Jeden z nich dotyczy udziału osób postronnych podczas badania diagnostycznego - artykuł Statement on Third Party Observers in Psychological Testing and Assessment: A Framework for Decision Making opisuje ten problem dokładniej.

Gorąco polecam tekst o etycznych nadużyciach w diagnozie (MMPI). Toczyła się także dyskusja na temat naukowego statusu techniki Rorschacha i ogólnie - testów projekcyjnych. Jej stan można zobaczyć w tym pliku. Warto też przeczytać komentarz pracowników Uczelni Heleny Chodkowskiej w Warszawie Jak odróżnić dziecko od kąpieli? oraz odpowiedź Klubu Sceptyków Polskich Jak odróżnić kąpiel od kipieli? 

Innym przykładem skandalicznego braku etyki jest załącznik do raportu komisji MAK - z surowymi wynikami badania psychologicznego kapitana Arkadiusza Protasiuka.

O kryteriach Dauberta przeczytać można w tym tekście.

Agata Chudzicka-Czupała i Anna Gałka w artykule "Nieetyczne zachowanie się rekruterów wobec kandydatów do pracy i jego uwarunkowania" poruszają bardzo ważne i często niezauważane problemy nieetycznych zachowań podczas selekcji. 


10. Etyczne problemy pomagania. Ingerowania w życie klienta. Pomoc psychologiczna a wartości. Podstawowa zasada – zawarcie kontraktu. Kontrakt - uwagi krytyczne. Zakończenie psychoterapii. Powściągliwość w kontaktach. Praca z ciałem. Krytyka terapii Jeffrey’a Massona.

 Małgorzata Ojrzyńska pisze o etyce psychoterapeuty (z perspektywy psychoanalitycznej). Tekst potrzebny każdej osobie myślącej o prowadzeniu psychoterapii!
  Ogólnym, ale bardzo interesującym jest tekst KIM SĄ POTRZEBUJĄCY POMOCY?, którego autorem jest Paweł Łuków. Wart lektury jest też tekst Jacka Miziaka Godność osoby cierpiącej jako podstawowa kategoria aksjologiczna w relacji lekarz-pacjent.   Wiele podstawowych informacji znaleźć można w książce "Psychoterapia po ludzku" wrocławskiego Stowarzyszenia Intro (szczególnie strony 51-75).   

Na problemy etyczne w psychoterapii zwraca uwagę Katarzyna Marchewka oraz Małgorzata Opoczyńska-Morasiewicz i Janusz Morasiewicz. Ciekawa jest dyskusja pt. "Dylematy moralne w psychoterapii - perspektywa psychoterapeuty" w Internetowym Serwisie Filozoficznym przy Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego Diametros.

Materiały na temat głośnej sprawy oskarżenia o pedofilię Andrzeja Samsona znaleźć można tu. W różnych tekstach prasowych (GW, Polityka) znaleźć można wybrane reakcje środowiska na tzw. sprawę Samsona. Są też dwa filmy (pierwszy i drugi), przypominające całą sprawę.

Problemy z okazji "pracy z ciałem" pojawiły się także przy okazji tzw. sprawy Lechosława Gapika (też tu). Audycję "Uwaga" można zobaczyć tu, a jej fragment tu. Reakcje środowiska seksuologów można zobaczyć tu. Informacja o procesie jest tu.

Warto się zapoznać z opinią Lechoslawa Gapika w tej sprawie. Dr hab. L. Gapik wysłał też do społeczności akademickiej list w swojej sprawie.

Krytycznie na temat psychoterapii wypowiadał się także (obok omawianego na zajęciach Jeffrey’a Massona) Tomasz Witkowski. Jego teksty są kontrowersyjne i robią wrażenie stronniczych i tabloidowych, nie mniej warto poznać jego głos. W Newsweeku ukazał się wywiad z nim przy okazji wydanej książki "Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach". Recenzję tej książki zaprezentowała na YT Bogna Białecka. Tamże jest na ten temat wywiad Tomasza Witkowskiego i Jacka Tabisza.

Bardzo interesujący z diagnostycznego punktu widzenia jest tekst Leama A. Craiga i Kevina D. Browne "Metody oceny ryzyka recydywy przestępstw seksualnych". 

Osoby zainteresowane etyczną problematyką wykorzystywania Internetu w praktyce psychologicznej powinny zapoznać się z artykułem w kwartalniku NAUKA "Psychologiczne interwencje internetowe - pojęcia, zastosowania i wyzwania".


11. Inne obszary działania. Psycholog jako biegły. Ogólnie o pracy biegłego przeczytać można w artykule Krystyny Witkowskiej "Biegły w postępowaniu karnym" oraz w tekście Małgorzaty Żbikowskiej "Kilka refleksji na kanwie rozważań zamieszczonych w książce pt. Pozycja biegłego w polskim systemie prawnym". 

Marzena Ożarowska napisała tekst pt. "Kształcenie psychologów dla potrzeb wymiaru sprawiedliwości" - jest tam wiele informacji o roli biegłego-psychologa. Anatol Bodanko napisał ciekawy (nawet dla tych, którzy nie widzą siebie w tej roli) artykuł "Czynności biegłego sądowego z zakresu psychologii jako przykład praktycznego zastosowania metody studium przypadku". Profesor Jan Stanik (psycholog sądowy) jest autorem artykułu "Teoretyczne i metodologiczne przesłanki opiniodawstwa psychologicznego w procesie sądowym", a Profesor Józef K. Gierowski (prawnik, doktor habilitowany psychologii, profesor nauk medycznych) "Status biegłego psychologa w procesie sądowym". 

Pouczający jest tekst Magdaleny Stopiak i Michała Skorupskiego "Błędy w ekspertyzie psychologiczno-sądowej– konsekwencje oraz odpowiedzialność biegłego". 

Agnieszka Karlińska w artykule "(Nie)przekładalność języków. Analiza korpusowa opinii sądowo-psychiatrycznych" pokazuje językowe problemy formułowania opinii.

O pracy psychologa w policji napisała nadkomisarz Urszula Cur (psycholog i policyjny profiler). 

12. Dylematy etyczne psychologów wg APA i PTP.

W artykule Ethical Dilemmas Encountered by Members of the American Psychological Association: A National Surveyautorstwa Kennetha S. Pope i Valerie A. Vetter znaleźć można ciekawe dane źródłowe. Ciekawe są też wyniki badania opisanego przez zespół: Poornima Bhola, Ananya Sinha, Suruchi Sonkar i Ahalya Raguram pt. "Ethical dilemmas experienced by clinical psychology trainee therapists"..

Tu można znaleźć wyjaśnienia kwestii jakie najczęściej zgłaszane są przez psychologów do biura ZG PTP. W sprawozdaniu z pracy krakowskiego oddziału PTP są ciekawe uwagi nt. etyki pracy psychologa (str. 3-8). Warte upowszechnienia jest stanowisko Sądu Koleżeńskiego PTP w Krakowie, a dotyczące orzeczeń oraz informacja o zarzutach stawianych psychologom.

O psychologach piszą też na sieci: na forum Vinted, w naTemat, w stanowisku Polskiego Towarzystwa Higieny Psychicznej na ten temat, na nerwica.com (o psychoterapeutach).


13. Komercyjne działania psychologów. Dylematy komercjalizacji. Zasady reklamy usług psychologicznych. Zasady wypowiedzi w mediach. Czasopismo udostępniające metody diagnostyczne osobom nieuprawnionym. Z psychologią w tytule... czyli o (pseudo)kształceniu psychologów.

Problem łączenia różnych ról i wynikających z tego konflikt zobowiązań przedstawia Magdalena Dudkiewicz w artykule "Dylematy etyczne badań prowadzonych na zlecenie instytucji publicznych – doświadczenia badacza terenowego". Podobny problem podejmuje Adrianna Surmiak w artykule "Wybrane problemy etyczne w naukowych badaniach na zlecenie. Refleksje etnografki".

Ogóle problemy reklamowania swoich usług (w tym przez psychologów) znaleźć można w wywiadzie "Odpowiedzi prawników na pytania z zakresu prawnych aspektów promocji placówki medycznej" (jest też część I oraz e-book). 

Ciekawy jest też tekst (i sprawa) Złamali Kodeks Etyczny Zawodu Psychologa - coś na kształt pop-psychologii i występowania w mediach oraz dyskusję z PTP w tej sprawie. Te media to najczęściej brukowce (tabloidy), chętnie drukujące 'psychologiczne diagnozy'. Tej samej sprawy dotyczy petycja, dotycząca diagnozowania osób znanych tylko z mediów oraz dyskusja na forum GW (znacząca też dla etosu psychologa).

W roku 1964 w czasopiśmie Fact Magazine w artykule "The Unconscious of a Conservative: A Special Issue on the Mind of Barry Goldwater" psychiatrzy opublikowali diagnozę kandydata na prezydenta USA Barry Goldwatera. W polskiej Wikipedii opisano ten przypadek nieetycznego zachowania psychiatrów.

Pani Katarzyna Talacha przysłala mi linka do podobnej sprawy, odnoszącej się do Donalda Trumpa. Tu rozmówca dziennikarza, lekarz psychiatra, okazał się bardziej etyczny.

Pani Martyna Tomczak przysłała mi linka do listu otwartego psychiatrów ws. wypowiedzi prof. Łukasza Święcickiego w tygodniku "Do Rzeczy". I tu rzecz dotyczy "zaocznej diagnozy" - tym razem nie tylko pojedynczych osób, ale też zbiorowości. Jest też w tej sprawie oświadczenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Jest też oświadczenie prof. Łukasza Święcickiego w tej sprawie.

Prasowy materiał o lokoterapii. Tu można zobaczyć wystąpienie Łukasza Mazura podczas Konferencji "Zawody Zaufania Publicznego" na ten temat.

 
     

 

Zalecana literatura podstawowa:

 
     
  1. Brzeziński, J., Chyrowicz, B., Toeplitz, Z., Toeplitz-Winiewska, M. (2017). Etyka zawodu psychologa. Wydanie nowe. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 
  2. EFPPA, European Federation of Professional Psychologists Associations (1995). Meta-Code of Ethics. 
  3.  
  4. Jones, C., Shillito-Clarke, C., Syme, G., Hill, D., Casemore, R., Murdin, L. (2005). Co wolno, a czego nie wolno terapeucie. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  5.  
  6. Marchewka, K. (2014). Etyka w psychoterapii. Diametros, 42, 124–149.
  7.  
  8. Paluchowski, W. J. (2019). Diagnozowanie i opiniowanie źródłem problemów oraz dylematów etycznych. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, Online first, 1, 1-21. 
  9.  
  10. Paluchowski, W. J. (2019). Wytyczne diagnostyki osób z niepełnosprawnościami - historia powstawania. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, Numer specjalny: Standardy diagnozowania, 2, 41-56. 
  11. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2000). Kodeks etyczno-zawodowy psychologa. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 837-844). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  12.  
  13. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2018). KODEKS ETYCZNY PSYCHOLOGA POLSKIEGO TOWARZYSTWA PSYCHOLOGICZNEGO. 
  14.  
  15. Toeplitz-Winiewska M. (red.). (2000). Etyczne aspekty uprawiania zawodu psychologa. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 823-836). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Zalecana literatura dodatkowa:

     

Literatura uzupełniająca:

     

Zasady zaliczania przedmiotu

  Sprawdzanie wiedzy z etyki stawia prowadzącego przed problemem, co wybrać:
     
    • egzamin ustny?
    •  
    • egzamin testowy?
    •  
    • umiejętność stosowania wiedzy? 
     

    Wybór między egzaminem testowym a ustnym jest właściwe dość prosty: licząc po 15 minut na osobę, liczbę studentów i konieczność subiektywnej oceny problemów będących przedmiotem ustnego egzaminu pozostaje jako sensowny wybór test wiedzy (wiadomości).
     Jednak pytania w stylu „W którym roku urodził się Kant” czy „Ile paragrafów liczy Kodeks PTP” są w sytuacji tego przedmiotu bezsensowne. Trzeba więc szukać rozsądnego kompromisu. Z jednej strony pytania powinny wykraczać poza proste odwoływanie się do pamięci (reprodukcji) i mieć charakter problemowy (twórczy), powinny odwoływać się do treści wykładu i mieć niedyskusyjny klucz oceny odpowiedzi (wyborów).
     Z drugiej strony tylko umiejętność stosowania wiedzy przynosi sukces w nauczaniu etyki.

    Z tych powodów zaliczenie tego przedmiotu można uzyskać w dwóch krokach (poziomach).

    Dla tych, którzy nie chcą się wgłębiać w zawiłości etycznych dylematów związanych z pracą psychologa jedynym kryterium jest zaliczenie testu wiadomości w postaci testu wielokrotnego wyboru. Pytania dotyczą zarówno etyki badań naukowych (33%), jak i etyki zawodu psychologa (67%). Łącznie maksymalna ocena z egzaminu to ok. 70% oceny pełnej.

    Dla osób zainteresowanych sprawdzeniem ich umiejętności analizowania i podejmowania decyzji etycznych (w obszarze zawodu psychologa) dodatkową formą zdobycia punktów jest udział w blogu lub propozycja egzaminacyjnego pytania problemowego (por. dalej). Punkty tu uzyskane doliczane będą do wyniku testu wiadomości powyżej progu akceptacji.

Pisemny test wiadomości w postaci testu wielokrotnego wyboru:

  •   30 pytań w ciągu 30 minut (w tym 20 pytań ode mnie i 10 pytań od prof. J.M. Brzezińskiego),
  •  
  • minimalny próg, aby zaliczyć ten przedmiot (czyli - ocena dostateczna) to 19 punktów (60% poprawnych odpowiedzi).
  •  

    Skala ocen pisemnego testu:
      0  18   ndst
     19  24   dst
     25  29   dst+
     30          db

    Skala łącznej oceny jest następująca:
      0  18  ndst
     19  24  dst
     25  29  dst+
     30  34  db
     35  38  db+
     39  41  bdb 

    Dodatkowo, dla osób chcących uzyskać wyższą ocenę, jest możliwość zrealizowania zadań dodatkowych. Punkty za te zadania dodatkowe doliczane są do punktów za egzamin pisemny powyżej minimum (za wykonanie testu wiedzy powyżej 18 punktów,).

     

Zadania dodatkowe:

Zadanie pierwsze polega na udziale w blogu (link) i na podaniu propozycji dylematu etycznego, który może być przedmiotem dyskusji na blogu. Na blogu opisana jest procedura zgłaszania dylematów i prowadzenia dyskusji.

    Ważne dla realizacji celu dydaktycznego   jest to, aby opis case'u:
     1. realistycznie odzwierciedlał pracę psychologa (biorąc oczywiście pod uwagę, że to przykłady dydaktyczne i "z głowy", a więc   nie do końca realistyczne),
     2. zawierał szczegóły (informacje), pozwalające czytelnikowi   (dyskutantowi) samodzielnie podejmować decyzje; niech czytelnik sam   je zinterpretuje,
     3. a w związku z tym nie zawierał wartościowania i etykiet (także nozologicznych; nie może być źródłem wartościowania i stygmatyzacji cecha człowieka, na której powstanie nie miał on żadnego wpływu, typu płeć, kolor skóry czy orientacja seksualna),
     4. wyjaśniał potencjalne niejasności (bo czytelnicy nie wszystko   muszą wszystkiego wiedzieć), a nawet odsyłał do źródeł.

    Dobrze jest - zanim samemu rozwinie się dylemat z listy lub napisze własny - przeczytać kilka na blogu dylematów z poprzednich lat (ich jakość z czasem rośnie!), aby mieć jasność co do istoty zadania.

    Każdy uczestnik zajęć może tylko dwa razy zgłosić swój dylemat etyczny (za każdy 4 punkty). 
    Każdy może też zaproponować rozwinięcie i rozwiązanie do dwóch dylematów zaproponowanych przeze mnie („z listy”; za każdy 3 punkty).

    Każdy uczestnik zajęć może wziąć udział w dowolnej liczbie dyskusji (czyli wpisać swój komentarz), ale 2 punkty można dostać tylko za udział w dyskusjach na temat czterech dylematów.

    Każdy dylemat oceniany jest następująco: 

       
    • zgłoszenie własnego dylematu 1 punkt (to oczywiście nie dotyczy dylematów "z listy")
    • zamieszczenie na blogu (po konsultacji) +1 punkt 
    • zamieszczenie na blogu podsumowania dyskusji dylematu i własne propozycje rozwiązania dylematu +2 punkty
    • każdy uczestnik dyskusji dylematu, za konstruktywne uwagi, próbę argumentacji i/lub własne propozycje rozwiązania 2 punkty.
    •  
    Punkty te dopisywane będą do punktów za egzamin pisemny.                                                                                          

    Inaczej mówiąc, każdy uczestnik zajęć może otrzymać nie więcej niż 8 punktów dodatkowych za swój i 6 punktów za dylemat „z listy”. Uczestnik dyskusji może otrzymać nie więcej niż 8 punktów dodatkowych. Maksymalnie jeden uczestnik wykładu może więc za realizacje tego zadania dodatkowego uzyskać: 8 (2 swoje dylematy)+6 (2 dylematy "z listy")+8 (dyskusja 4 dylematów)=22 punkty (czyli 55% maksymalnego wyniku). 

    Dylemat należy przesłać w treści listu nie później niż 4 tygodnie przed ostatnimi zajęciami (min. 1 tydzień na moją odpowiedź + 1 tydzień na poprawki dylematu + 1 tydzień na dyskusję).  

    Punkty będą doliczane wyłącznie do wyników egzaminu kursowego (pierwszego, nie do poprawkowego). 

    Zalecana struktura propozycji własnego dylematu odniesiona do modelu podejmowania decyzji etycznych powinna być następująca:

    • intelektualne zdefiniowanie i własny krytyczny opis przypadku (uwzględniający zasadę realizmu) [Jeśli czytelnik ma sam podejmować decyzje w sprawie przedstawianego dylematu, to warto podać mu możliwie wiele informacji merytorycznych i kontekstowych, aby (subiektywnie) mógł to zrobić]
    • zdefiniowanie/opisanie tego konkretnego problemu intelektualnie: jaka jest moralna intensywność problemu? czy znasz precedensowe rozwiązania? kim są strony? czyje i jakie dobro/wartości/interesy są tu zagrożone oraz czym są zagrożone?
    •  krótki opis /definicja problemu
    •  zdefiniowanie/opisanie tego konkretnego problemu emocjonalnie: jakim rozwiązaniem przypuszczalnie zainteresowane są strony? co strony uważają za dobre? co Ty uważasz za dobre?
    • czy da się tu zastosować (dowolny) Kodeks Etyki Zawodowej? jeśli tak, to jaki jego przepis; jeśli przepisy są sprzeczne, to na czym sprzeczność polega; ew. jak przepis zinterpretować? jeśli nie, to czy jest w decyzję uwikłane prawo? na czym polega sprzeczność wymagań kodeksowych i prawnych? jaki jest kontekst kulturowy, religijny itp. dylematu?
    •  określenie możliwych działań; określenie możliwych długo- i krótkookresowych konsekwencji potencjalnych działań
    •  W podsumowaniu po zakończeniu dyskusji: Wybrane optymalne działanie. Propozycja proceduralizacji (zasady ogólnej) .

     

    Ciekawym doświadczeniem może być lektura tekstu Etyka języka w świadomości studentów.

     
    Inna praca dodatkowa, za którą można otrzymać dodatkowo do 6 punktów doliczanych do wyniku egzaminu pisemnego, to propozycja problemowego pytania egzaminacyjnego (por. niżej).

    Zadanie polega na podaniu (w liście do mnie) do 3 propozycji pytania egzaminacyjnego, na które odpowiedzi znalazły się w treści wykładu lub w literaturze, wraz z uzasadnieniem odpowiedzi i dystraktorów.  Umiejętność formułowania pytań problemowych wymaga przetworzenia wiedzy z zajęć, a przy sformułowaniu sensownych dystraktorów pomaga "wczucie się" w meandry myślenia odpowiadających na nie osób.
     Każde pytanie oceniane będzie od 0 do 2 punktów.
      Pytanie należy przesłać nie później niż 3 tygodnie przed ostatnimi zajęciami (min. 1 tydzień na moją odpowiedź + 1 tydzień na poprawki).
     Punkty będą doliczane wyłącznie do wyników egzaminu kursowego (pierwszego, nie do poprawkowego).
      Taksonomia Blooma dzieli się na trzy dziedziny: poznawczą, emocjonalną i psychomotoryczną.
     Cele należące do dziedziny poznawczej Bloom podzielił na sześć następujących kategorii (szczebli), określających typ procesu poznawczego (myślenia) wymaganego od uczniów:
     1) wiadomości (podstawowa kategoria) – wymaga zapamiętania (zdefiniowania, odtworzenia) pojęć, treści zjawisk, faktów, teorii i struktur;
     2) rozumienie – wymaga demonstracji rozumienia wiadomości:  
       
    • przekład (transfer) – wyrażenie informacji w innej formie, przełożenie treści z jednego języka (układu) na inny;
    • interpretację – wyjście poza dosłowność przekazu; 
    • ekstrapolację – rozszerzenie interpretacji danych;
    •  
    3) zastosowanie – wymaga wykorzystania wiadomości w celu wykonania określonych czynności, posłużenia się regułą, pojęciem ogólnym, wzorem itp. w konkretnej sytuacji;
     4) analiza - oznacza rozpoznanie zasady zorganizowania danego materiału i jego struktury, rozkładanie materiału na części składowe, uchwycenie związków oraz zależności między nimi;
     5) synteza – wymaga umiejętności zebrania w całość wiadomości z różnych źródeł i wytworzenia oryginalnego produktu (forma pisemna, ustna, graficzna itp.), planu działania, obrazu całości na podstawie części danych;
     6) ocena (najwyższa kategoria) – oznacza wydawanie sądów o wartości czegoś na podstawie kryteriów zewnętrznych bądź wewnętrznych.
     Pytania problemowe dotyczy celów 3 do 6.

    Pytanie problemowe to rodzaj pytania dopełnienia, pokazujące rozumienie wiedzy, jej powiązania i zastosowanie.
     Da się wyróżnić następujące kryteria opanowania wiedzy i umiejętności:                                                                         
       
    • znajomość faktów ( kryterium kognitywne),
    • umiejętność ich zastosowania (kryterium empiryczne), 
    • zdolność wykorzystania nabytej wiedzy w nietypowych okolicznościach (kryterium kreatywne). 
Pytanie problemowe jest to pytanie, na które odpowiedź wymaga wyjścia poza przypomnienie sobie jakiegoś pojedynczego faktu czy informacji, poza definiowanie. W treści pytania należy więc przedstawić jakiś problem, a alternatywami powinny być propozycje rozwiązania tego problemu na podstawie rozumowania dotyczącego powiązania różnych elementów wiedzy z zajęć; ustalanie przyczyny, przewidywanie skutku, wykrywanie współzależności, itp. itd. Pytaniem problemowym jest też zastosowanie posiadanej wiedzy do konkretnego problemu; oczekujemy odpowiedzi polegającej na zastosowaniu wiedzy i umiejętności do rozwiązania jakiegoś konkretnego problemu (sytuacji). Treść pytania może być długa, bo ma zawierać opis jakiegoś problemu; alternatywy tego pytania są opisem konkretnych rozwiązań tego problemu, czyli uzasadnienia podjętych działań (ergo są zastosowaniem wiedzy z wykładu i/lub literatury). 

 Praca polega na podaniu propozycji problemowego pytania (zamkniętego, z podanymi do wyboru alternatywami odpowiedzi, z jedną poprawną odpowiedzią oznaczoną jako x) wraz z uzasadnieniem odpowiedzi i dystraktorów (szczególnie ważne jest uzasadnienie dystraktorów pokazujące, jak przebiegać może proces myślowy osoby, która by wybrała dany dystraktor i dlaczego może się on pojawić jako konkurencyjny wobec dobrej odpowiedzi).

Zamieszczane po wykładzie pytania mogą być inspiracją do takich pytań problemowych.

 
    Formalna struktura pytania jest następująca:
     Pytanie nr N
     < treść pytania problem treść pytania problem treść pytania treść pytania treść pytania problem treść pytania treść pytania >

    A. poprawna alternatywa odpowiedzi(x)
    B. alternatywa odpowiedzi (dystraktor)
    C. alternatywa odpowiedzi(dystraktor)
    D.
    alternatywa odpowiedzi (dystraktor)
      Wyjaśnienia:
    Pytanie dotyczy wykładu (zagadnienia, stron z książki) …..
    Alternatywa B może zostać wybrana, gdy .....
    Alternatywa C może zostać wybrana, gdy .....
    Alternatywa D może zostać wybrana, gdy .....

     Wymagania formalne co do długości pytania:
    • treść pytania maks. do 490 znaków (ze spacjami),
    • każda alternatywa odpowiedzi do tego pytania maks. do 50 znaków (ze spacjami).
    • pytania należy przysyłać w treści listu, a nie jako załącznik!! W mailu trzeba też wskazać, o który wykład oraz strony (część) książki chodzi.
    Pytania nie spełniające tych warunków nie będą oceniane merytorycznie.
    Można zobaczyć na tej stronie, o co chodzi w tym zadaniu.

     Egzamin poprawkowy w formie pisemnej, oceniany zgodnie z powyższą punktacją za pisemny test wiadomości.

       Proszę o pomysły na ulepszenie tej formy sprawdzenia i oceny nabytych kompetencji.   

Poznań 11.2021  © W. J. Paluchowski

©