Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
w Poznaniu
Instytut Psychologii
Materiały dla studentów

Jesteś w: Etyka zawodu psychologa - wykład (22+8 godzin)

Zajęcia z etyki zawodowej w roku akademickim 2019-2020

Psycholog zachowuje wrażliwość etyczną, nie unika rozstrzygania konfliktów moralnych, lecz stara się je dostrzegać, dokładnie rozważa sytuację i podejmuje decyzje kierując się własnym rozeznaniem, w oparciu o naczelne wartości etyczne swojego zawodu.

KE-ZP PTP, pkt 25.

Wykłady prof. dr hab. Władysława Jacka Paluchowskiego obejmują 22 godziny; wykłady prof. dr hab. Jerzego Mariana Brzezińskiego 8 godzin.

W związku z głosami studentów informuję, że ta strona dotyczy wyłącznie wykładów prowadzonych przez mnie. W sprawach dotyczących zajęć prof. dr hab. Jerzego Brzezińskiego proszę zwracać się bezpośrednio do Niego.



W 2013/14 roku akademickim przeprowadziłem ankietę głównie na temat egzaminu, ale też formy i znaczenia zajęć. Wzięło w niej udział 26% słuchaczy (potencjalnych). Tu można zobaczyć wyniki tej ankiety. W roku 2014 ankieta też dotyczyła egzaminu - tu można zobaczyć wyniki ankiety z roku akademickiego 2014/15. Szczególnie polecam lekturę komentarzy!!



Problematyka zajęć:


1. Psychologiczne podstawy etyki. Rozwój moralny wg Kohlberga. Konsonans godnościowy wg Kosewskiego.

O koncepcji Kohlberga można przeczytać w pracy Doroty Czyżowskiej "O celu i granicach rozwoju moralnego" (tam także omawia się tzw. dylemat Heinza, czyli sposób badania rozwoju moralnego).  Warto przeczytać tekst Joanny Spławskiej "Poziom rozwoju rozumowania moralnego w świetle badań metodą Lawrence’a Kohlberga". Do tej koncepcji odwołują się Chieh-Yu Lin i Yi-Hui Ho w tekście Empiryczne badanie związku pomiędzy osądem etycznym liderów i szeregowych pracowników organizacji.

O badaniach młodocianych przestępców przeczytać można w tekście Jarosława Grotha "ROZUMOWANIE MORALNE NIELETNICH PRZESTĘPCÓW".

Ciekawy jest artykuł BARBARY MAZUR Rozwój moralny a metody podejmowania decyzji – analiza porównawcza kultur  z Prakseologii (tam też opis testów Kohlberga do badania rozwoju moralnego). Warto też przeczytać pracę Włodzimierza Strusa "Dojrzałość emocjonalna a funkcjonowanie moralne" - tam (s. 206 i dalsze) dużo o psychologii moralności oraz o skonstruowanym przez  J.  R. Resta teście  "Opinie  o  problemach  społecznych" (Defining Issues Test - DIT). Na temat wskaźnika pryncypialności (P-index) przeczytać można w artykule J.R. Resta i innych.

Oryginalne teksty na ten temat to DIT2: Devising and testing a revised instrument of moral judgment oraz opis zadań dla dzieci; wiele linków do tekstów na temat rozwoju moralnego znaleźć można na stronie publikacji Darcii Narvaez z University of Notre Dame.

Warto też rzucić okiem na stronę Wikipedii, poświęconą Carol Gilligan oraz na tekst Specyfika etyk kobiecych w ujęciu Carol Gilligan

O psychologii moralności pisze Olaf Żylicz w pracy „O trzech orientacjach moralnych” . Także Anna Macko porusza ten problem - choć kontekst jest polityczny, to warto zerknąć na Kwestionariusz Podstaw Moralnych.

Marek Kosewski pisze o swojej koncepcji w "GODNOŚĆ WŁASNA A  ZACHOWANIE" - warto przeczytać! A także i o tym, jak ludzie skłonni są szukać usprawiedliwień dla własnego nieetycznego postępowania. Nowa książka na ten temat to WARTOŚCI, GODNOŚĆ I WŁADZA

Jesli kogś interesuje sprawa tzw. "ludzi honoru", to warto zobaczyć co na ten temat pisano w tekście "Polski kodeks honorowy", którego autorem jest Władysław Boziewicz oraz w Wikipedii.

Można też zobaczyć wykład Bogdana Wojciszke nt. "Dlaczego uczciwi ludzie postępują niemoralnie?", w którym opisuje on wyniki różnych badań nad (nie)uczciwością i ich uogólnienia.

Ciekawy jest tekst Iwony Wilmowskiej temat moralności i sprawności jako wymiarów postrzegania społecznego. 

Psycholog Paul Bloom z Yale omawia swoje badania nad moralnością niemowląt - ciekawy tekst (i ciekawy obszar badawczy; tu omówienie jego książki na ten temat). Ciekawa jest też debata Dana Ariely'ego, Paula Blooma i Petera Singera na temat moralności, etyki i nieuczciwości. Warto przeczytać tekst Wojciecha Wyplera OPERACJONALIZACJA ZACHOWANIA NIEUCZCIWEGO W BADANIACH PSYCHOLOGICZNYCH; warto by też uczynić go podstawą własnych badań.

Ciekawy jest test orientacji etycznych Bogdana Wojciszke i Wiesława Baryły (Etyki Autonomii, Etyki Kolektywizmu, Etyki Dobra Powszechnego, Etyki Godności i Etyki Produktywności). Włodzimierz Strus opisuje "Skalę uczuć moralnych".


2. Etyka jako nauka

Omówienie podstawowych systemów etycznych można znaleźć w skrypcie Mieczysława P. Migonia. Warto przeczytać tekst Marii Groenwald, opisujący różne kierunki etyczne. Natasza Szutta opisuje status współczesnej etyki cnót.

Bardzo ciekawe i bardzo współczesne badania nad etycznymi zachowaniami ludzi prowadzi się w The Moral Cognition Lab na Uniwersytecie Harvarda w Instytucie Psychologii, kierowanym przez  Joshuę Greene. Na ich stronie można włączyć się do badań on-line!

Opis Skali Indywidualnej Filozofii Moralnej (SIFM) znaleźć można tu.


3. Decyzje etyczne - model

Interesujący jest artykuł Anny Lewickiej-Strzałeckiej z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN dotyczący ważnej dla psychologów wartości - Prywatność: wartość czy towar

Ciekawe są teksty Marcina Pryciaka PRAWO DO PRYWATNOŚCI oraz Michała Zielińskiego REGULACJA GODNOŚCI WE WSPÓŁCZESNYCH KONSTYTUCJACH zawarte w zbiorze PRAWA CZŁOWIEKA – IDEA, INSTYTUCJE, KRYTYKA. Warto też przeczytać - mający walor ogólności - fragment tekstu Olgi Dryla Zasada poufności w genetyce klinicznej.

Jak pisano w Polityce: "Filozof z Harvardu Michael Sandel prowadził cykl wykładów „Sprawiedliwość: jak należy postąpić?” i zgromadził na nim w ciągu roku 15 tys. studentów. Tropem sławy uniwersyteckiej poszła telewizja BBC, która wyemitowała osiem półgodzinnych odcinków sfilmowanego wykładu. Dobiegający sześćdziesiątki Sandel jest showmanem: wywołuje studentów do odpowiedzi, każe im publicznie bronić własnych poglądów. Jest hybrydą profesora moralisty i gwiazdy telewizyjnej.". Pan mgr Maciej Antczak przysłał mi linka do tych wykładów - naprawdę warto ich wszystkich wysłuchać i je zobaczyć!

O róznych dylematach moralnych przeczytać można w tekscie Łukasza Kwiatka

Ciekawa jest strona poświęcona "arytmetyce współczucia" (to z Herberta 'Pan Cogito czyta gazetę'), w tym efektowi obdarzania większym współczuciem malej liczby ofiar (najlepiej znanych z fotografii, z konkretnym imieniem i nazwiskiem) niż masowych śmierci.

Można też sprawdzic sens własnych wyborów w dylemacie wagonika.Dylemat wagonika wykorzystany może być (i jest) w uczeniu maszyn zachowań moralnych. Ciekawy jest na ten temat (ogólny) tekst "Moralne maszyny". Natomiast w artykule "The Moral Machine experiment" opisany jest eksperyment uczenia samochodów autonomicznych zachowań moralnych. Pod tym adresem jest platforma za pomoca której prowadzono badania, a tu znaleźć można wyniki badań w różnych krajach.

W Rocznikach Psychologicznych w 2013 roku ukazał się specjalny numer dyskusyjny na temat dobra klientów psychologa. Ciekawy jest tam tekst Katarzyny Sikory pt. Dobro odbiorcy w kodeksach etyczno-zawodowych psychologów . Warto też sięgnąć do tekstu Czy można zdefiniować dobro klienta psychologa? Małgorzaty Toeplitz-Winiewskiej oraz tekstu Pawła Boskiego "Dobro odbiorcy w kodeksach etyczno-zawodowych psychologów – głos w dyskusji".

Można też sprawdzić, co na ten temat (m. in.) pisze się w Konwencji o prawach dziecka.

Czym jest dylemat moralny czyli konflikt obowiązków - opisuje tekst Agnieszki Zemły, czym jest konflikt interesów - tekst Anny Lewickiej-Strzałeckiej, a na czym polega dylemat etyczny pielęgniarki - pisze Barbara Janus. Wojciech Imielski opisuje Dylematy etyczne w pracy biegłego sądowego z zakresu psychologii. Dylematy pracowników socjalnych opisane są w pracy zbiorowej pod redakcją Marty Sokołowskiej, z ciekawymi praktycznymi przykładami. Informacje o innych dylematach można znaleźć na  portalu  psychologicznym psychologia.net.

Kenneth S. Pope i Melba J.T. Vasquez opisują, jak podejmować etyczne decyzjeTłumaczenie tekstu Kennetha S. Pope, Janet Sonne i Beverly Greene dotyczy '21 strategii poznawczych do usprawiedliwienia nieetycznego zachowania’. Tekst Kennetha S. Pope i Melby J.T. Vasquez opisuje '8 fałszywych przeprosin: etyka, krytyczne myślenie i język'. 

Uzupełnieniem może być dość obszerny wykład prof. Johna Gavazzi na temat etycznych problemów psychologii, m. in. na temat podejmowanie decyzji etycznych. Prof. Gavazzi prowadzi też interesującego, pełnego ciekawych linków bloga na temat etyki i psychologii.

Warto zapoznać się ze Stanowiskiem Komitetu Bioetyki przy Prezydium PAN w sprawie klauzuli sumienia oraz z głosem odrębnym prof. dr hab. Barbary Chyrowicz dotyczące Stanowiska Komitetu Bioetyki.

O niektórych problemach związanych ze stosowaniem klauzuli sumienia można przeczytać np. w tekście Mirosława Nesterowicza i Natalii Karczewskiej, Oktawiana Nawrota oraz Tomasza Żurackiego. W tym aspekcie warto też przeczytać opracowanie Marcina Mroza dla Sejmu nt. odmowy służby wojskowej w ustawodawstwie innych państw europejskich. 

A to audycja telewizyjna "Minęła dwudziesta" na temat klauzuli sumienia i przypadku prof. Bogdana Chazana. 
Tu opowieść osób bezpośrednio zaangażowanych w tę sprawę.

O relacji religii i etyki przeczytać można w tekście Włodzimierza Galewicza „O religijnych uzasadnieniach norm etycznych”. Ciekawy jest też tekst Świeckość jako podłoże rozumienia – zarys stanowiska Charlesa Taylora.

O psychologicznych badaniach nad podejmowaniem decyzji moralnych można przeczytać w artykule Bogdana Wojciszke i innych 'Nieuchronna tendencyjność ocen moralnych'.


4. Korporacje zawodowe i ich etyka. Opinia społeczna na temat zawodów zaufania publicznego. Cechy zawodu zaufania społecznego.

Specyfikę etyki zawodowej omawia Ija Lazari-Pawłowska w artykule Etyka zawodowa. Można też w tej sprawie sięgnąć do tekstu Pojęcie, rozwój i struktura polskich kodeksów etyki lekarskiej na tle etyki zawodowej Adama Sikory.

Podstawowe kodeksy:

Kodeks Etyczno-Zawodowy Psychologa PTP jest aktualnie nowelizowany przez zespół dr Katarzyna Sikora, mgr Anna Bogatyńska-Kucharska, mgr Marcin Szafrański. Prace prezentowali na Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Dylematy etyczne psychologów”, która odbyła się w dniach 27 -29 listopada 2017 roku w Krakowie (organizatorzy: Akademia Ignatianum w Krakowie i Zarząd Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Psychologicznego). Jego ostateczna wersja prezentowana byla na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTP, które obradowało w dniach od 30 listopada do 2 grudnia 2018. Na stronie PTP brak dalszych informacji o jego losie (1.01.2019), ale można znaleźć 1. część Kodeksu przyjętego na .Walnym Zgromadzeniu. Historia tworzenia Kodeksu opisana w tekście "Nowelizacja Kodeksu Etyczno-Zawodowego Psychologa – założenia i odstawy projektu". 

Europejska Federacja Towarzystw Psychologicznych (European Federation of Psychologists Associations) opracowała META-KODEKS ETYCZNY, wyznaczający kierunki etycznego myślenia europejskich psychologów. Istnieje też Universal Declaration of Ethical Principles for Psychologists. Można też sięgnąć do tekstu Mieczysława Dudka (KUL) Wokół etyki niesienia pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Jest też ciekawy tekst Marioli Bidzan i in. na temat problemów etycznych w psychologii klinicznej.

Kodeksy psychologów opisane są w tym tekście. Oprócz tekstu Kodeksu Etyczno-Zawodowego Psychologa PTP jest tam także Kodeks Etyczny APA. Oryginał tego kodeksu wraz z komentarzami można zaleźć tu. Można też zapoznać się z kodeksem Kanadyjskiego Towarzystwa Psychologicznego, kodeksem Australijskiego Towarzystwa Psychologicznego, kodeksem The British Psychological Society, Tureckiego Towarzystwa Psychologicznego, Chińskiego Towarzystwa Psychologicznego oraz Europejskiego Stowarzyszenia Psychoterapeutów.  

Bardzo ciekawy jest porównawczy artykuł z 1997 roku pt.  Psychological Ethics Codes: A Comparison of Twenty-four Countries, którego autorami są Mark M. Leach i J. Judd Harbin.

Ciekawy jest tekst na temat budowania etosu zawodowego terapeutów uzależnień.

Marta Bucholc pisze z kolei o specyfice etyki eksperta. Warto przeczytać teksty nawiązujące do konferencji Etyka dla zawodów – jaka i dla kogo? i opublikowane w czasopiśmie 'Diametros'.

Jak ludzie spostrzegają zawody społecznego zaufania można dowiedzieć się z raportu CBOS 'OPINIA SPOŁECZNA NA TEMAT ZAWODÓW ZAUFANIA PUBLICZNEGO'. Interesujące jest stanowisko Adama Niemczyńskiego (ówczesnego sekretarza generalnego PTP) w sprawie zawodu psychologa jako zawodu społecznego zaufania. 

Ciekawy jest też tekst przygotowany w 2002 roku przez Kacelarię Senatu pt. Zawody zaufania publicznego a interes publiczny – korporacyjna reglamentacja versus wolność wykonywania zawodu, będący efektem zorganizowanej na ten temat konferencji. Innym ciekawym tekstem jest przygotowany przez Andrzeja Krasnowolskiego z Biura Analiz i DokumentacjiKancelarii Senatu pt. Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane oraz wolne zawody. Geneza, funkcjonowanie i aktualne problemy.

Przeczytać można informację o pracach nad nowelizacją ustawy O Zawodzie Psychologa i Samorządzie Zawodowym Psychologów z 2005 roku wraz ze stenogramem dyskusji sejmowej na ten temat. Ciekawych informacji dostarcza uzasadnienie uchylenia ustawy o zawodzie psychologa. Na stronie PTP też można znaleźć wiele informacji na temat prac nad ustawą (lata 2010-2013).  Jest też sprawozdanie z przebiegu konsultacji społecznych dotyczących wyrażenia opinii na temat regulacji wykonywania zawodu psychologa i powołania samorządu zawodowego psychologów.

Komentarzem do wartości sprawczej kodeksów mogą być wyniki badania CBOS nad religijnością Polaków ("Religijność a zasady moralne"). Warto też przeczytać tekst pani Agaty Aleksińskiej 'Dylematy etyczne zawodu psychologa', opisujący badania prowadzone podczas zajęć.
Tekst Ewy Wyrzykowskiej "Głos o gotowości psychologów do refleksji etycznej" daje wiele do myślenia (smutnego, niestety i zgodnego z moim doświadczeniem).

Dla osób chcących zgłębić tę problematykę interesująca może być książka Moralność i profesjonalizm: spór o pozycję etyk zawodowych pod redakcją Włodzimierza Galewicza (tu jej fragment, a tu jej recenzja).
5. Kodeksy etyczne: ich struktura i treść. Podstawowe wymagania wobec kodeksów. Struktura kodeksów. Przysięga Hipokratesa. 

Dla zrozumienia relacji między prawem a etyką (w tym - etyką zawodową) i problematyki aksjologicznego partykularyzmu warto przeczytać tekst prof. Łętowskiej. Interesujący dla współczesnego rozumienia przysięgi Hipokratesa może być wywiad z prof. Janem Hartmanem, który oburzył środowisko lekarskie.


6. Podstawowe zasady działalności zawodowej psychologa. Prawa podstawowe.   

Wiele informacji o podstawowych zasadach diagnostycznej pracy psychologów zawiera artykuł na ten temat. Także Gerald P. Koocher i Celiane M. Rey-Casser piszą o tym w tym tekście oraz Cheryl D. Foxcroft w tym tekście.

Jak prawa podstawowe widzi  International Union of Psychological Science (IUPsyS) zobaczyć można na ich stronie. Podstawowe informacje odnośnie do zasad American Psychological Association znaleźć można na stronie APA. Sofia A. Mendes i in. opisuje dylematy psychologów szkolnych w Portugalii.

W pracy zbiorowej 'Psychoterapia po ludzku' poruszono wiele problemów dotyczących etycznych aspektów psychoterapii. Warto też przeczytać artykuł Katarzyny Marchewki na temat psychoterapii Etyka w psychoterapii. Podobne problemy poruszają Jana Vyskocilova i Jan Prasko w artykule "Ethical questions and dilemmas in psychotherapy".

Ciekawy jest artykuł  Davida Smitha i Marilyn Fitzpatrick 'Patient-therapist boundary issues: An integrative review of theory and research' na temat naruszania granic w procesie terapeutycznym. Jak to naruszanie może wyglądać w praktyce przeczytać można w artykule 'Podwójne życie Jerzego Wdzięczyka' Magdaleny Grzebałkowskiej.

Dużo ciekawych linków znaleźć można na stronie Vanguard University Ethical Issues in Therapy and Research

Ciekawy jest tekst Pawła Czarneckiego Etyczne aspekty poradnictwa psychologicznego i psychoterapii. Warto też przeczytać pracę Alicji i Andrzeja Czerkawskich Etyczny wymiar poradnictwa zawodowego.  Dokładny opis przypadku Tarasof-Poddar znaleźć można na stronie INTERDYSCYPLINARNEGO CENTRUM ETYKI UJ.

Na stronie Polskiego Towarzystwa Psychologicznego przeczytać możemy o różnych prawnych aspektach tajemnicy zawodowej. Warto przeczytać też list do Ministra Sprawiedliwości w sprawie potencjalnego łamania zasady tajemnicy zawodowej.

W swoim wystąpieniu konferencyjnym Ewa Habzda-Siwek przedstawia różne aspekty utrzymywania tajemnicy, w tym w świetle ustawy o zawodzie psychologa. Obowiązek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa - jak to jest w przypadku lekarzy.  Warto także przeczytać tekst: prawnika Piotra Rudnickiego. Pouczająca może być dyskusja nad tym problemem.

Są też informacje wprost odnoszące się do tego problemu: na portalu PTP zebrano odpowiednie przepisy, a w postanowieniu Sądu Najwyższego odpowiadano na pytanie, czy informacje uzyskane w czasie terapii rodzinnej objęte są zakazem dowodowym (komentarz można przeczytać na stronie 'Prawo w medycynie').

Przy braniu pod uwagę groźby samobójstwa jako ograniczenia w przestrzeganiu tajemnicy warto przeczytać tekst Zygfryda Juczyńskiego o samobójstwie. Przy tej okazji wart polecenia jest tekst Marka Jaremy Czy można ocenić ryzyko samobójstwa?

Z prawnego punktu widzenia warto przeczytać tekst  Małgorzaty Szeroczyńskiej 'Odpowiedzialność karna psychoterapeuty w przypadku samobójstwa pacjenta'. Może się przydać w przyszłości!

O dostrzeganej niesprawności sądów koleżeńskich można przeczytać w tym materiale.


7.Zgoda oparta na wiedzy.

Jak może wyglądać tzw. świadoma (swobodna, tzw. 'poinformowana') zgoda na badanie zobaczyć można w tym opracowaniu.

8. Relacje. Konflikt interesów. Podwójne relacje. Relacje miłosne (romantyczne).

Odnośnie do 'romantycznych podwójnych relacji' warto przeczytać orzeczenie sądu koleżeńskiego w sprawie psychoterapeuty W. E.. Komentarze można znaleźć kopii blogu z 2005 roku oraz na stronie Forum GW

Ale relacja seksualna może też wyglądać  zupełnie inaczej, niż sobie wyobrażamy! 

W tekscie Sex Between Therapists and Clients pisze też o tym Kenneth S. Pope.

Jest też ciekawy tekst Ethical Decision-making and Dual Relationships, którego autorem jest Jeffrey N. Younggren, z wieloma linkami do innych tekstów.

Warto też rzucić okiem na analizę The Current State of Sexual Ethics Training in Clinical Psychology: Issues of Quantity, Quality, and Effectiveness  oraz odnośniki do ciekawych tekstów pod nazwą Dual Relationships, Multiple Relationships, & Boundary Decisions.


9. Etyka testowania. Dostęp do narzędzi. Ograniczenia dystrybucji. Testy a prawo autorskie. Kompetencje do badania testami. Standardy wiarygodności testu. Prawa i obowiązki osoby badanej za pomocą testu psychologicznego w świetle: Standardów dla testów stosowanych w psychologii i pedagogice (rozdz. 7-11).  

Każdy powinien przeczytać tekst profesora Brzezińskiego Kiedy odwołując się do wyników testów psychologicznych postępujemy nieetycznie? Analiza kontekstu psychometrycznego.

Warto rzucić okiem na informacje wymagane  dla przyznania licencji do posługiwania się testem.

Ciekawy jest artykuł Ewy Zalewskiej TESTY PSYCHOLOGICZNE - STANDARDY DOSTĘPNOŚCI I LEGALNOŚCI W POLSCE, WIELKIEJ BRYTANII I USA. Przykładowa (USA) lista testów o ograniczonym (w sensie kompetencji) zastosowaniu znajduje się tu. Jak to wygląda w Wielkiej Brytanii można zobaczyć tu. Warto też się zapoznać z Wytycznymi Międzynarodowej Komisji ds. Testów (International Test Commission – ITC) dotyczącymi stosowania testów. Pod redakcją Rocío Fernández-Ballesteros powstała propozycja europejskich standardów diagnozowania (GAP).

Co do testów, to ciekawy jest tekst Magdaleny Bolek PROBLEM UPUBLICZNIANIA TREŚCI TESTÓW PSYCHOLOGICZNYCH. Tekst Caught in the Middle: Ethical/Legal Mandates and Test Security również odnosi się do tego problemu.

Warto też zapoznać się z prawami osób badanych Brytyjskiego Towarzystwa Psychologicznego; ciekawe są też załączniki w tym tekście. Jeden z nich dotyczy udziału osób postronnych podczas badania diagnostycznego - artykuł Statement on Third Party Observers in Psychological Testing and Assessment: A Framework for Decision Making opisuje ten problem dokładniej.

Gorąco polecam tekst o etycznych nadużyciach w diagnozie (MMPI). Toczyła się także dyskusja na temat naukowego statusu techniki Rorschacha i ogólnie - testów projekcyjnych. Jej stan można zobaczyć w tym pliku. Warto też przeczytać komentarz pracowników Uczelni Heleny Chodkowskiej w Warszawie  Jak odróżnić dziecko od kąpieli? oraz odpowiedź Klubu Sceptyków Polskich Jak odróżnić kąpiel od kipieli?

Innym przykładem skandalicznego braku etyki jest załącznik do raportu komisji MAK - z surowymi wynikami badania psychologicznego kapitana Arkadiusza Protasiuka.

O kryteriach Dauberta przeczytać można w tym tekście.



10. Etyczne problemy pomagania. Ingerowania w życie klienta. Pomoc psychologiczna a wartości. Podstawowa zasada – zawarcie kontraktu. Kontrakt - uwagi krytyczne. Zakończenie psychoterapii.  Powściągliwość w kontaktach. Praca z ciałem. Krytyka terapii Jeffrey’a Massona.

Ogólnym, ale bardzo interesującym jest tekst KIM SĄ POTRZEBUJĄCY POMOCY?, którego autorem jest  Paweł Łuków. Wart lektury jest też tekst Jacka Miziaka Godność osoby cierpiącej jako podstawowa kategoria aksjologiczna w relacji lekarz-pacjent.

Wiele podstawowych informacji znaleźć można w książce "Psychoterapia po ludzku" wrocławskiego Stowarzyszenia Intro (szczególnie strony 51-75).

Na  problemy etyczne w psychoterapii zwraca uwagę Katarzyna Marchewka oraz Małgorzata Opoczyńska-Morasiewicz i Janusz Morasiewicz.

Materiały na temat głośnej sprawy oskarżenia o pedofilię Andrzeja Samsona znaleźć można tu. W różnych tekstach prasowych (GW, Polityka) znaleźć można wybrane reakcje środowiska na tzw. sprawę Samsona. Są też dwa filmy (pierwszy i drugi), przypominające całą sprawę.

Problemy z okazji "pracy z ciałem" pojawiły się także przy okazji tzw. sprawy Lechosława Gapika (też tu).

Krytycznie na temat psychoterapii wypowiadał się także (obok omawianego na zajęciach Jeffrey’a Massona) Tomasz Witkowski. Jego teksty są kontrowersyjne i robią wrażenie stronniczych i tabloidowych, nie mniej warto poznać jego głos. W Newsweeku ukazał  się wywiad z nim przy okazji wydanej książki "Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach".  Recenzję tej książki zaprezentowała na YT Bogna Białecka. Tamże jest na ten temat wywiad Tomasza Witkowskiego i Jacka Tabisza.

Bardzo interesujący z diagnostycznego punktu widzenia jest tekst Leama A. Craiga i Kevina D. Browne "Metody oceny ryzyka recydywy przestępstw seksualnych".

Osoby zainteresowane  etyczną problematyką wykorzystywania Internetu w praktyce psychologicznej  powinny zapoznać się z artykułem w kwartalniku NAUKA "Psychologiczne interwencje internetowe - pojęcia, zastosowania i wyzwania".


11. Inne obszary działania. Psycholog jako biegły. 

Ogólnie o pracy biegłego przeczytać można w artykule Krystyny Witkowskiej "Biegły w postępowaniu karnym" oraz w tekście Małgorzaty Żbikowskiej "Kilka refleksji na kanwie rozważań zamieszczonych w książce pt. Pozycja biegłego w polskim systemie prawnym".

Marzena Ożarowska napisała tekst pt. "Kształcenie psychologów dla potrzeb wymiaru sprawiedliwości" - jest tam wiele informacji o roli biegłego-psychologa. Anatol Bodanko napisał ciekawy (nawet dla tych, którzy nie widzą siebie w tej roli) artykuł "Czynności biegłego sądowego z zakresu psychologii jako przykład praktycznego zastosowania metody studium przypadku". Profesor Jan Stanik (psycholog sądowy) jest autorem artykułu "Teoretyczne i  metodologiczne przesłanki opiniodawstwa psychologicznego w procesie sądowym", a Profesor Józef K. Gierowski (prawnik, doktor habilitowany psychologii, profesor nauk medycznych) "Status biegłego psychologa w procesie sądowym". 

O pracy psychologa w policji napisała nadkomisarz Urszula Cur (psycholog i policyjny profiler).


12. Dylematy etyczne psychologów wg APA i PTP.

W artykule Ethical Dilemmas Encountered by Members of the American Psychological Association: A National Surveyautorstwa Kennetha S. Pope i Valerie A. Vetter znaleźć można ciekawe dane źródłowe. Ciekawe są też wyniki badania opisanego przez zespół: Poornima Bhola, Ananya Sinha, Suruchi Sonkar i Ahalya Raguram pt. "Ethical dilemmas experienced by clinical psychology trainee therapists"..

Tu można znaleźć wyjaśnienia kwestii jakie najczęściej zgłaszane są przez psychologów do biura ZG PTP. W sprawozdaniu z pracy krakowskiego oddziału PTP sa ciekawe uwagi nt. etyki pracy psychologa (str. 3-8). Warte upowszechnienia jest stanowisko Sądu Koleżeńskiego PTP w Krakowie, a dotyczące orzeczeń oraz informacja o zarzutach stawianych psychologom.

O psychologach piszą też na sieci: na forum Vinted, w naTemat, w stanowisku Polskiego Towarzystwa Higieny Psychicznej na ten temat, na nerwica.com (o psychoterapeutach)


13. Komercyjne działania psychologów. Dylematy  komercjalizacji. Zasady reklamy usług  psychologicznych. Zasady wypowiedzi w mediach. Czasopismo udostępniające metody diagnostyczne osobom nieuprawnionym. Z psychologią w tytule... czyli o (pseudo)kształceniu psychologów.

Ogóle problemy reklamowania swoich usług (w tym przez psychologów) znaleźć można w wywiadzie "Odpowiedzi prawników na pytania z zakresu prawnych aspektów promocji placówki medycznej" (jest też część I oraz e-book).

Ciekawy jest też tekst (i sprawa) Złamali Kodeks Etyczny Zawodu Psychologa - coś na kształt pop-psychologii i występowania w mediach oraz dyskusję z PTP w tej sprawie. Te media to najczęściej brukowce (tabloidy), chętnie drukujące 'psychologiczne diagnozy'. Tej samej sprawy dotyczy petycja, dotycząca diagnozowania osób znanych tylko z mediów oraz dyskusja na forum  GW (znacząca też dla etosu psychologa).

W roku 1964 w czasopiśmie Fact Magazine w artykule "The Unconscious of a Conservative: A Special Issue on the Mind of Barry Goldwater" psychiatrzy opublikowali diagnozę kandydata na prezydenta USA Barry Goldwatera. W polskiej Wikipedii opisano ten przypadek nieetycznego zachowania psychiatrów.

Pani Martyna Tomczak przysłała mi linka do listu otwartego psychiatrów ws. wypowiedzi prof. Łukasza Święcickiego w tygodniku "Do Rzeczy". I tu rzecz dotyczy "zaocznej diagnozy" - tym razem nie tylko pojedynczych osób, ale też zbiorowości. Jest też w tej sprawie oświadczenie Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.  Jest też oświadczenie prof. Łukasza Święcickiego  w tej sprawie.

Prasowy materiał o lokoterapii. Tu można zobaczyć wystąpienie Łukasza Mazura podczas Konferencji "Zawody Zaufania Publicznego" na ten temat, o którym mówię na wykładzie.





Zalecana literatura podstawowa:

  1. Brzeziński, J., Chyrowicz, B., Toeplitz, Z., Toeplitz-Winiewska, M. (2017). Etyka zawodu psychologa. Wydanie nowe. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  2. EFPPA, European Federation of Professional Psychologists Associations (1995). Meta-Code of Ethics. 
  3. Jones, C., Shillito-Clarke, C., Syme, G., Hill, D., Casemore, R., Murdin, L. (2005). Co wolno, a czego nie wolno terapeucie. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  4. Marchewka, K. (2014). Etyka w psychoterapii. Diametros, 42, 124–149.
  5. Paluchowski, W. J. (2019). Diagnozowanie i opiniowanie źródłem problemów oraz dylematów etycznych. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, Online first, 1, 1-21. 
  6. Paluchowski, W. J. (2019). Wytyczne diagnostyki osób z niepełnosprawnościami - historia powstawania. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, Numer specjalny: Standardy diagnozowania, 2, 41-56.
  7. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2000). Kodeks etyczno-zawodowy psychologa. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 837-844). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  8. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2018). KODEKS ETYCZNY PSYCHOLOGA POLSKIEGO TOWARZYSTWA PSYCHOLOGICZNEGO. 
  9. Toeplitz-Winiewska M. (red.). (2000). Etyczne aspekty uprawiania zawodu psychologa. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 823-836). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Zalecana literatura dodatkowa:

    •    American Psychological Association (2010). Ethical principles of psychologists and code of conduct. Washington, DC: American Psychological Association.
    •    Galewicz, W. (2009). O etyce badań naukowych. Diametros, 19, 48-57.
    •    Grabski, M. W. (2009). Uczciwość i wiarygodność nauki. Praktyka. Nauka, 2, 37-59.
    •    Hornowska, E., Paluchowski, W.J. (2016). Opiniowanie czy formowanie? Z doświadczeń Komisji Etyki ds. Projektów Badawczych przy Instytucie Psychologii UAM. Nauka, 2, 163-169.
    •    Materiały prezentowane na tej stronie WWW zajęć  (w tym: linki)
    •    Materiały prezentowane na blogu dydaktycznym


Zasady zaliczania przedmiotu

    Sprawdzanie wiedzy z etyki stawia prowadzącego przed problemem, co wybrać:

    • egzamin ustny?
    • egzamin testowy?
    • umiejętność stosowania wiedzy?

    Wybór między egzaminem testowym a ustnym jest właściwe dość prosty: licząc po 15 minut na osobę, liczbę studentów i konieczność subiektywnej oceny problemów będących przedmiotem ustnego egzaminu pozostaje jako sensowny wybór test wiedzy (wiadomości).
    Jednak pytania w stylu „W którym roku urodził się Kant” czy „Ile paragrafów liczy Kodeks PTP” są w sytuacji tego przedmiotu bezsensowne. Trzeba więc szukać rozsądnego kompromisu. Z jednej strony pytania powinny wykraczać poza proste odwoływanie się do pamięci (reprodukcji) i mieć charakter problemowy (twórczy), powinny odwoływać się do treści wykładu i mieć niedyskusyjny klucz oceny odpowiedzi (wyborów).
    Z drugiej strony tylko umiejętność stosowania wiedzy przynosi sukces w nauczaniu etyki.

    Z tych powodów zaliczenie tego przedmiotu można uzyskać w dwóch krokach (poziomach).

    Dla tych, którzy nie chcą się wgłębiać w zawiłości etycznych dylematów związanych z pracą psychologa jedynym kryterium jest zaliczenie testu wiadomości w postaci testu wielokrotnego wyboru. Pytania dotyczą zarówno etyki badań naukowych (33%), jak i etyki zawodu psychologa (67%). Łącznie maksymalna ocena z egzaminu to ok. 70% oceny pełnej.

    Dla osób zainteresowanych sprawdzeniem ich umiejętności analizowania i podejmowania decyzji etycznych (w obszarze zawodu psychologa) dodatkową formą zdobycia punktów jest udział w blogu lub propozycja egzaminacyjnego pytania problemowego (por. dalej). Punkty tu uzyskane doliczane będą do wyniku testu wiadomości powyżej progu akceptacji.


Pisemny test wiadomości w postaci testu wielokrotnego wyboru:

    • 30 pytań w ciągu 30 minut (w tym 20 pytań ode mnie i 10 pytań od prof. J.M. Brzezińskiego),
    • minimalny próg, aby zaliczyć ten przedmiot (czyli - ocena dostateczna) to 19 punktów (60% poprawnych odpowiedzi).

    Skala ocen pisemnego testu:
      0    18     ndst
    19    24     dst
    25    29     dst+

    Skala łącznej oceny jest następująca:
      0    18    ndst
    19    24    dst
    25    29    dst+
    30    34    db
    35    38    db+
    39    41    bdb

    Dodatkowo, dla osób chcących uzyskać wyższą ocenę, jest mozliwość zrealizowania zadań dodatkowych. Punkty za te zadania dodatkowe doliczane są do punktów za egzamin pisemny powyżej minimum (za wykonanie testu wiedzy powyżej 18 punktów,).


Zadania dodatkowe:

    Zadanie pierwsze polega na udziale w blogu (link) i na podaniu propozycji dylematu etycznego, który może być przedmiotem dyskusji na blogu.  Na blogu opisana jest procedura zgłaszania dylematów i prowadzenia dyskusji.

    Ważne dla realizacji celu dydaktycznego jest to, aby case:
    1. realistycznie odzwierciedlał pracę psychologa (biorąc oczywiście pod uwagę, że to przykłady dydaktyczne i "z głowy", a wiec nie do końca realistyczne),
    2. zawierał szczegóły (informacje), pozwalające czytelnikowi (dyskutantowi) samodzielnie podejmować decyzje; niech czytelnik sam je zinterpretuje,
    3. a w związku z tym nie zawierał wartościowania i etykiet (także nozologicznych),
    4. wyjaśniał potencjalne niejasności (bo czytelnicy nie wszystko muszą wszystkiego wiedzieć), a nawet odsyłał do źródeł.

    Dobrze jest - zanim samemu rozwinie się dylemat z listy lub napisze własny - przweczytać kilkas na blogu.

    Każdy uczestnik zajęć może tylko 2 razy zgłosić swój dylemat etyczny. Każdy uczestnik zajęć może wziąć udział w dowolnej liczbie dyskusji (czyli wpisać swój komentarz), ale punkty można dostać tylko za udział w dyskusjach na temat czterech dylematów.
    Każdy może też zaproponować rozwinięcie i rozwiązanie do dwóch dylematów zaproponowanych przeze mnie („z listy”).
    Każdy dylemat oceniany jest następująco:

    • zgłoszenie dylematu 1 punkt (to oczywiście nie dotyczy dylematów "z listy")
    • zamieszczenie na blogu (po konsultacji) +1 punkt
    • zamieszczenie na blogu podsumowania dyskusji dylematu i własne propozycje rozwiązania dylematu +2 punkty
    • każdy uczestnik dyskusji dylematu, za konstruktywne uwagi, próbę argumentacji i/lub własne propozycje rozwiązania 1 punkt.
    Punkty te dopisywane będą do punktów za egzamin pisemny.

    Inaczej mówiąc, każdy uczestnik zajęć może otrzymać nie więcej niż 8 punktów dodatkowych za swój i 6 punktów za dylemat „z listy”. Uczestnik dyskusji może otrzymać nie więcej niż 4 punkty dodatkowe. Maksymalnie jeden uczestnik wykładu może więc za realizacje tego zadania dodatkowego uzyskać 8+6+4=18 punktów (czyli 44% maksymalnego wyniku).

    Dylemat należy przesłać nie później niż 4 tygodnie przed ostatnimi zajęciami (min. 1 tydzień na moją odpowiedź + 1 tydzień na poprawki dylematu + 1 tydzień na dyskusję).
    Punkty będą doliczane wyłącznie do wyników egzaminu kursowego (pierwszego, nie do poprawkowego).

    Ciekawym doświadczeniem może być lektura tekstu Etyka języka w świadomości studentów.


    Inna praca dodatkowa, za którą można otrzymać dodatkowo do 6 punktów doliczanych do wyniku egzaminu pisemnego, to propozycja problemowego pytania egzaminacyjnego (por. niżej).
    Zadanie polega na podaniu (w liście do mnie) do 3 propozycji pytania egzaminacyjnego, na które odpowiedzi znalazły się w treści wykładu lub w literaturze, wraz z uzasadnieniem odpowiedzi i dystraktorów.

    Umiejętność formułowania pytań problemowych wymaga przetworzenia wiedzy z zajęć, a przy sformułowaniu sensownych dystraktorów pomaga "wczucie się" w meandry myślenia odpowiadających na nie osób.
    Każde pytanie oceniane będzie od 0 do 2 punktów.

    Pytanie należy przesłać nie później niż 3 tygodnie przed ostatnimi zajęciami (min. 1 tydzień na moją odpowiedź + 1 tydzień na poprawki).
    Punkty będą doliczane wyłącznie do wyników egzaminu kursowego (pierwszego, nie do poprawkowego).

    Taksonomia Blooma dzieli się na trzy dziedziny: poznawczą, emocjonalną i psychomotoryczną.
    Cele należące do dziedziny poznawczej Bloom podzielił na sześć następujących kategorii (szczebli), określających typ procesu poznawczego (myślenia) wymaganego od uczniów:
    1) wiadomości (podstawowa kategoria) – wymaga zapamiętania (zdefiniowania, odtworzenia) pojęć, treści zjawisk, faktów, teorii i struktur;
    2) rozumienie – wymaga demonstracji rozumienia wiadomości:
    • przekład (transfer) – wyrażenie informacji w innej formie, przełożenie treści z jednego języka (układu) na inny;
    • interpretację – wyjście poza dosłowność przekazu;
    • ekstrapolację – rozszerzenie interpretacji danych;
    3) zastosowanie – wymaga wykorzystania wiadomości w celu wykonania określonych czynności, posłużenia się regułą, pojęciem ogólnym, wzorem itp. w konkretnej sytuacji;
    4) analiza - oznacza rozpoznanie zasady zorganizowania danego materiału i jego struktury, rozkładanie materiału na części składowe, uchwycenie związków oraz zależności między nimi;
    5) synteza – wymaga umiejętności zebrania w całość wiadomości z różnych źródeł i wytworzenia oryginalnego produktu (forma pisemna, ustna, graficzna itp.), planu działania, obrazu całości na podstawie części danych;
    6) ocena (najwyższa kategoria) – oznacza wydawanie sądów o wartości czegoś na podstawie kryteriów zewnętrznych bądź wewnętrznych.
    Pytania problemowe dotyczy celów 3 do 6.

    Pytanie problemowe to rodzaj pytania dopełnienia, pokazujące rozumienie wiedzy, jej powiązania i zastosowanie.
    Da się wyróżnić następujące kryteria opanowania wiedzy i umiejętności:
    • znajomość faktów ( kryterium kognitywne),
    • umiejętność ich zastosowania (kryterium empiryczne),
    • zdolność wykorzystania nabytej wiedzy w nietypowych okolicznościach (kryterium kreatywne).

Pytanie problemowe jest to pytanie, na które odpowiedź wymaga wyjścia poza przypomnienie sobie jakiegoś pojedynczego faktu czy informacji, poza definiowanie. W treści pytania należy więc przedstawić jakiś problem, a alternatywami powinny być propozycje rozwiązania tego problemu na podstawie rozumowania dotyczącego powiązania różnych elementów wiedzy z zajęć; ustalanie przyczyny, przewidywanie skutku, wykrywanie współzależności, itp. itd. Pytaniem problemowym jest też zastosowanie posiadanej wiedzy do konkretnego problemu; oczekujemy odpowiedzi polegającej na zastosowaniu wiedzy i umiejętności do rozwiązania jakiegoś konkretnego problemu (sytuacji).

Treść pytania może być długa, bo ma zawierać opis jakiegoś problemu; alternatywy tego pytania są opisem konkretnych rozwiązań tego problemu, czyli uzasadnienia podjętych działań (ergo są zastosowaniem wiedzy z wykładu i/lub literatury).

 Praca polega na podaniu propozycji problemowego pytania (zamkniętego, z podanymi do wyboru alternatywami odpowiedzi, z jedną poprawną odpowiedzią oznaczoną jako x) wraz z uzasadnieniem odpowiedzi i dystraktorów (szczególnie ważne jest uzasadnienie dystraktorów pokazujące, jak przebiegać może proces myślowy osoby, która by wybrała dany dystraktor i dlaczego może się on pojawić jako konkurencyjny wobec dobrej odpowiedzi).


    Formalna struktura pytania jest następująca:
     Pytanie nr N
     < treść pytania problem treść pytania problem treść pytania treść pytania treść pytania problem treść pytania treść pytania >

    A. poprawna alternatywa odpowiedzi(x)
    B. alternatywa odpowiedzi (dystraktor)
    C. alternatywa odpowiedzi(dystraktor)
    D.
    alternatywa odpowiedzi (dystraktor)

      Wyjaśnienia:
    Pytanie dotyczy wykładu (zagadnienia, stron z książki) …..
    Alternatywa B może zostać wybrana, gdy .....
    Alternatywa C może zostać wybrana, gdy .....
    Alternatywa D może zostać wybrana, gdy .....

     Wymagania formalne co do długości pytania:
    • treść pytania maks. do 490 znaków (ze spacjami),
    • każda alternatywa odpowiedzi do tego pytania maks. do 50 znaków (ze spacjami).
    • pytania należy przysyłać w treści listu, a nie jako załącznik!! W mailu trzeba też wskazać, o który wykład oraz strony (część) książki chodzi.
    Pytania nie spełniające tych warunków nie będą oceniane merytorycznie.
    Można zobaczyć na tej stronie, o co chodzi w tym zadaniu.

     Egzamin poprawkowy w formie pisemnej, oceniany zgodnie z powyższą punktacją za pisemny test wiadomości.

       Proszę o pomysły na ulepszenie tej formy oceny nabytych kompetencji.   


Poznań 02.2020  © W. J. Paluchowski

©