Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
w Poznaniu
Wydzia┼é Psychologii i Kognitywistyki 
Materia┼éy dla studentów

Jeste┼Ť w: Etyka zawodu psychologa - wyk┼éad (22+8 godzin)

Zaj─Öcia z etyki zawodowej w roku akademickim 2022-2023

Psycholog zachowuje wra┼╝liwo┼Ť─ç etyczn─ů, nie unika rozstrzygania konfliktów moralnych, lecz stara si─Ö je dostrzega─ç, dok┼éadnie rozwa┼╝a sytuacj─Ö i podejmuje decyzje kieruj─ůc si─Ö w┼éasnym rozeznaniem, w oparciu o naczelne warto┼Ťci etyczne swojego zawodu.

KE-ZP PTP, pkt 25.

Wyk┼éady prof. dr hab. W┼éadys┼éawa Jacka Paluchowskiego obejmuj─ů 22 godziny; wyk┼éady prof. dr hab. Jerzego Mariana Brzezi┼äskiego 8 godzin.

W zwi─ůzku z g┼éosami studentów informuj─Ö, ┼╝e ta strona dotyczy wy┼é─ůcznie wyk┼éadów prowadzonych przez mnie. W sprawach dotycz─ůcych zaj─Ö─ç prof. dr hab. Jerzego Brzezi┼äskiego prosz─Ö zwraca─ç si─Ö bezpo┼Ťrednio do Niego.



Problematyka zaj─Ö─ç:

1. konteksty etyki: socjologia (konsonans godno┼Ťciowy), filozofia

O koncepcji Kohlberga mo┼╝na przeczyta─ç w pracy Doroty Czy┼╝owskiej "O celu i granicach rozwoju moralnego" (tam tak┼╝e omawia si─Ö tzw. dylemat Heinza, czyli sposób badania rozwoju moralnego).  Warto przeczyta─ç tekst Joanny Sp┼éawskiej "Poziom rozwoju rozumowania moralnego w ┼Ťwietle bada┼ä metod─ů Lawrence’a Kohlberga". Do tej koncepcji odwo┼éuj─ů si─Ö Chieh-Yu Lin i Yi-Hui Ho w tek┼Ťcie Empiryczne badanie zwi─ůzku pomi─Ödzy os─ůdem etycznym liderów i szeregowych pracowników organizacji.

O badaniach m┼éodocianych przest─Öpców przeczyta─ç mo┼╝na w tek┼Ťcie Jaros┼éawa Grotha "ROZUMOWANIE MORALNE NIELETNICH PRZEST─śPCÓW".

Ciekawy jest artyku┼é BARBARY MAZUR Rozwój moralny a metody podejmowania decyzji – analiza porównawcza kultur  z Prakseologii (tam te┼╝ opis testów Kohlberga do badania rozwoju moralnego). Warto te┼╝ przeczyta─ç prac─Ö W┼éodzimierza Strusa "Dojrza┼éo┼Ť─ç emocjonalna a funkcjonowanie moralne" - tam (s. 206 i dalsze) du┼╝o o psychologii moralno┼Ťci oraz o skonstruowanym przez  J.  R. Resta te┼Ťcie  "Opinie  o  problemach  spo┼éecznych" (Defining Issues Test - DIT). Na temat wska┼║nika pryncypialno┼Ťci (P-index) przeczyta─ç mo┼╝na w artykule J.R. Resta i innych.

Oryginalne teksty na ten temat to DIT2: Devising and testing a revised instrument of moral judgment;  wiele linków do tekstów na temat rozwoju moralnego znale┼║─ç mo┼╝na na stronie publikacji Darcii Narvaez z University of Notre Dame.

Ciekawy jest te┼╝ tekst Ma┼égorzaty Ste─ç "Konstancka Metoda Dyskusji nad Dylematem (KMDD®) Georga Linda jako metoda stymulacji rozwoju kompetencji moralnej".

Ró┼╝ne testy s─ůdów moralnych omawiaj─ů R. Leppert, A. Splitt i J. Trempa┼éa w pracy "Test Wyboru jako zobiektywizowane narz─Ödzie pomiaru rozwoju s─ůdów moralnych".

Warto te┼╝ rzuci─ç okiem na stron─Ö Wikipedii, po┼Ťwi─Öcon─ů Carol Gilligan oraz na tekst Specyfika etyk kobiecych w uj─Öciu Carol Gilligan

O psychologii moralno┼Ťci pisze Olaf ┼╗ylicz w pracy „O trzech orientacjach moralnych”

Marek Kosewski pisze o swojej koncepcji w "GODNO┼Ü─ć W┼üASNA A  ZACHOWANIE" - warto przeczyta─ç! A tak┼╝e i o tym, jak ludzie sk┼éonni s─ů szuka─ç usprawiedliwie┼ä dla w┼éasnego nieetycznego post─Öpowania. Nowa ksi─ů┼╝ka na ten temat to WARTO┼ÜCI, GODNO┼Ü─ć I W┼üADZA. Inna praca z 2007 roku to "UK┼üADY Dlaczego porz─ůdni ludzie czasem kradn─ů, a z┼éodzieje ujmuj─ů si─Ö honorem".

Warto te┼╝ si─Ögn─ů─ç do malej ksi─ů┼╝eczki prof. Józefa Kozieleckiego "O godno┼Ťci cz┼éowieka". Pisze w niej o godno┼Ťci jednostki w czasach cywilizacji przemys┼éowej - warto jej poszuka─ç w bibliotece.

Je┼Ťli kogo┼Ť interesuje sprawa tzw. "ludzi honoru", to warto zobaczy─ç co na ten temat pisano w tek┼Ťcie "Polski kodeks honorowy", którego autorem jest W┼éadys┼éaw Boziewicz oraz w Wikipedii.

Mo┼╝na te┼╝ zobaczy─ç wyk┼éad Bogdana Wojciszke nt. "Dlaczego uczciwi ludzie post─Öpuj─ů niemoralnie?", w którym opisuje on wyniki ró┼╝nych bada┼ä nad (nie)uczciwo┼Ťci─ů i ich uogólnienia.

Warto przeczyta─ç tekst Wojciecha Wyplera OPERACJONALIZACJA ZACHOWANIA NIEUCZCIWEGO W BADANIACH PSYCHOLOGICZNYCH; warto by te┼╝ uczyni─ç go podstaw─ů w┼éasnych bada┼ä.

Jennifer Jordan,  Marijke C. Leliveld oraz Ann E. Tenbrunsel definiuj─ů poj─Öcie teoretyczne moralnego obrazu siebie (MSI) oraz opisuj─ů skal─Ö do jego pomiaru.

Ciekawy jest test orientacji etycznych Bogdana Wojciszke i Wies┼éawa Bary┼éy (Etyki Autonomii, Etyki Kolektywizmu, Etyki Dobra Powszechnego, Etyki Godno┼Ťci i Etyki Produktywno┼Ťci). 

Skala ta jest inspiracj─ů bada┼ä Szymona Rorischa nad tworzeniem narz─Ödzia do pomiaru etycznego przygotowania pedagogów do prowadzenia bada┼ä diagnostycznych.

W┼éodzimierz Strus opisuje "Skal─Ö uczu─ç moralnych" oraz uczucia i rozumowanie moralne. Zainteresowa─ç te┼╝ mo┼╝e The Morality Test, opracowany przez Franka J. Sulloway'a i Michaela Shermera; mo┼╝na si─Ö samemu zbada─ç, ale te┼╝ zobaczy─ç, jak ci badacze definiuj─ů moralno┼Ť─ç.

Etyka jako nauka

Omówienie podstawowych systemów etycznych mo┼╝na znale┼║─ç w skrypcie Mieczys┼éawa P. Migonia. Warto przeczyta─ç tekst Marii Groenwald, opisuj─ůcy ró┼╝ne kierunki etyczne. Natasza Szutta opisuje status wspó┼éczesnej etyki cnót.

Bardzo ciekawe i bardzo wspó┼éczesne badania nad etycznymi zachowaniami ludzi prowadzi si─Ö w The Moral Cognition Lab na Uniwersytecie Harvarda w Instytucie Psychologii, kierowanym przez  Joshu─Ö Greene. Na ich stronie mo┼╝na w┼é─ůczy─ç si─Ö do bada┼ä on-line!

Opis Skali Indywidualnej Filozofii Moralnej (SIFM) znale┼║─ç mo┼╝na tu.

Ciekawy jest Portal Akademicki Etyki Praktycznej: "...recenzowany blog prowadzony przez osoby zawodowo zajmuj─ůce si─Ö etyk─ů. Miejsce namys┼éu nad: prawami zwierz─ůt, niepos┼éusze┼ästwem obywatelskim, kar─ů ┼Ťmierci, wojn─ů sprawiedliw─ů, teoriami etycznymi i dobrym ┼╝yciem...".


2. dylemat etyczny – badanie, model

Interesuj─ůcy jest artyku┼é Anny Lewickiej-Strza┼éeckiej z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN dotycz─ůcy wa┼╝nej dla psychologów warto┼Ťci - Prywatno┼Ť─ç: warto┼Ť─ç czy towar

Ciekawe s─ů teksty Marcina Pryciaka PRAWO DO PRYWATNO┼ÜCI oraz Micha┼éa Zieli┼äskiego REGULACJA GODNO┼ÜCI WE WSPÓ┼üCZESNYCH KONSTYTUCJACH zawarte w zbiorze PRAWA CZ┼üOWIEKA – IDEA, INSTYTUCJE, KRYTYKA. 

Jak pisano w Polityce: "Filozof z Harvardu Michael Sandel prowadzi┼é cykl wyk┼éadów „Sprawiedliwo┼Ť─ç: jak nale┼╝y post─ůpi─ç?” i zgromadzi┼é na nim w ci─ůgu roku 15 tys. studentów. Tropem s┼éawy uniwersyteckiej posz┼éa telewizja BBC, która wyemitowa┼éa osiem pó┼égodzinnych odcinków sfilmowanego wyk┼éadu. Dobiegaj─ůcy sze┼Ť─çdziesi─ůtki Sandel jest showmanem: wywo┼éuje studentów do odpowiedzi, ka┼╝e im publicznie broni─ç w┼éasnych pogl─ůdów. Jest hybryd─ů profesora moralisty i gwiazdy telewizyjnej.". Pan mgr Maciej Antczak przys┼éa┼é mi linka do tych wyk┼éadów - naprawd─Ö warto ich wszystkich wys┼éucha─ç i je zobaczy─ç!

Ciekawa jest strona po┼Ťwi─Öcona "arytmetyce wspó┼éczucia" (to z Herberta 'Pan Cogito czyta gazet─Ö'), w tym efektowi obdarzania wi─Ökszym wspó┼éczuciem malej liczby ofiar (najlepiej znanych z fotografii, z konkretnym imieniem i nazwiskiem) ni┼╝ masowych ┼Ťmierci.

Dylemat wagonika opisany jest w tek┼Ťcie Drug─ů wersj─Ö tego eksperymentu my┼Ťlowego opisa┼éa(tu tylko strona tytu┼éowa) Judith Jarvis Thomson. Ciekawy jest tekst Reliability of Moral Decision Making: Evidence from the Trolley Dilemma Corentina J. Goslinga i Bastiena Trémolière. Na aspekty filozoficzne zwraca uwag─Ö Joshua D. GREENE w tek┼Ťcie Solving the Trolley ProblemAlessandro Lanteri, Chiara Chelini i Salvatore Rizzello w artykule An Experimental Investigation of Emotions and Reasoning in the Trolley Problem prezentuj─ů wyniki swoich bada┼ä. S─ů te┼╝ badania spoza psychologii na ten temat: The Trolley Problem revisited. An exploratory study. I tu te┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç osób badanych gotowa jest dzia┼éa─ç na rzecz ochrony wi─Ökszej grupy ludzi. W nowoczesnej formie opisali ten eksperyment Jungsu Pak i inni w posterze konferencyjnym The Trolley Problem in Virtual Reality. Tak┼╝e Alexander Skulmowski opisuje badania w zakresie podejmowania decyzji z wykorzystaniem dylematu wagonika. W szerszej perspektywie problem ten opisuje Thomas Smith. Jest te┼╝ oczywi┼Ťcie gra towarzyska oparta na tym pomy┼Ťle!

Dylemat wagonika wykorzystany mo┼╝e by─ç (i jest) w uczeniu maszyn zachowa┼ä moralnych. Ciekawy jest na ten temat (ogólny) tekst "Moralne maszyny". Natomiast w artykule "The Moral Machine experiment" opisany jest eksperyment uczenia samochodów autonomicznych zachowa┼ä moralnych. Pod tym adresem jest platforma za pomoc─ů której prowadzono badania (a tak┼╝e inne ciekawe informacje).

Generalnie ciekawy jest problem, czy sztuczna inteligencja mo┼╝e by─ç etyczna. W czasie dyskusji w w Said Business School w Oksfordzie z udzia┼éem sztucznej inteligencji  (program Megatron Transformer) zdaniem tej┼╝e AI maszyna  nigdy nie b─Ödzie etyczna (tu oryginalnie doniesienie, a tu polskie t┼éumaczenie).

W Rocznikach Psychologicznych w 2013 roku ukaza┼é si─Ö specjalny numer dyskusyjny na temat dobra klientów psychologa. Ciekawy jest tam tekst Katarzyny Sikory pt. Dobro odbiorcy w kodeksach etyczno-zawodowych psychologów . Warto te┼╝ si─Ögn─ů─ç do tekstu Czy mo┼╝na zdefiniowa─ç dobro klienta psychologa? Ma┼égorzaty Toeplitz-Winiewskiej oraz tekstu Paw┼éa Boskiego "Dobro odbiorcy w kodeksach etyczno-zawodowych psychologów – g┼éos w dyskusji". 

Komentarzem do tych rozwa┼╝a┼ä mo┼╝e by─ç tekst Micha┼éa Melonowskiego, pisany z perspektywy wspó┼éczesnych sporów etycznych: "Chodzi tu o problematyk─Ö zwi─ůzan─ů z etyk─ů troski (k┼éad─ůc─ů nacisk na stopniowalno┼Ť─ç zobowi─ůza┼ä etycznych wobec ró┼╝nych osób zale┼╝nie od stopnia blisko┼Ťci z dan─ů osob─ů) i etyk─Ö sprawiedliwo┼Ťci (podkre┼Ťlaj─ůc─ů uniwersalno┼Ť─ç norm moralnych) oraz ich implikacje dla procesu
psychoterapeutycznego".

Joanna Staniszewska opisuje kontekst etyczny badania psychologicznego

Mo┼╝na te┼╝ sprawdzi─ç, co na ten temat (m. in.) pisze si─Ö w Konwencji o prawach dziecka.

Czym jest dylemat moralny czyli konflikt obowi─ůzków - opisuje tekst Agnieszki Zem┼éy, czym jest konflikt interesów - tekst Anny Lewickiej-Strza┼éeckiej, a na czym polega dylemat etyczny piel─Ögniarki - pisze Barbara Janus. Wojciech Imielski opisuje Dylematy etyczne w pracy bieg┼éego s─ůdowego z zakresu psychologii. Dylematy pracowników socjalnych opisane s─ů w pracy zbiorowej pod redakcj─ů Marty Soko┼éowskiej, z ciekawymi praktycznymi przyk┼éadami. Informacje o innych dylematach mo┼╝na znale┼║─ç na  portalu  psychologicznym psychologia.net.

Z zupe┼énie innej perspektywy napisana jest analiza filmu Marioll  Paruzel-Czachury pt. "Serce czy rozum? Wybrane etyczne dylematy zawodu psychologa na przyk┼éadzie filmu „Serce nie s┼éuga” (Prime)". Fabu┼éa filmu staje si─Ö ciekawym case study. Ale - tekst wykracza poza analiz─Ö dylematu etycznego (moralnego).

Kenneth S. Pope i Melba J.T. Vasquez opisuj─ů w t┼éumaczonym tek┼Ťcie, jak podejmowa─ç etyczne decyzjeT┼éumaczenie tekstu Kennetha S. Pope, Janet Sonne i Beverly Greene z kolei dotyczy '21 strategii poznawczych do usprawiedliwienia nieetycznego zachowania’. Tekst Kennetha S. Pope i Melby J.T. Vasquez opisuje '8 fa┼észywych przeprosin: etyka, krytyczne my┼Ťlenie i j─Özyk'. 

Uzupe┼énieniem mo┼╝e by─ç do┼Ť─ç obszerny wyk┼éad prof. Johna Gavazzi na temat etycznych problemów psychologii, m. in. na temat podejmowanie decyzji etycznych. Prof. Gavazzi prowadzi te┼╝ interesuj─ůcego, pe┼énego ciekawych linków bloga na temat etyki i psychologii.

Mi─Ödzynarodowy Zwi─ůzek Psychologii (International Union of Psychological Science) opublikowa┼é Universal Declaration of Ethical Principles for Psychologists - warto przeczyta─ç. Ciekawy jest te┼╝ artyku┼é A Study of the Ethical Dilemmas Experienced by School Psychologists in Portugal. Podobne problemy porusza Cheryl D. Foxcroft w artykule Ethical Issues Related to Psychological Testing in Africa: What I Have Learned (So Far), k┼éad─ůc nacisk na aspekty kulturowe.

Tekst "Klauzula sumienia w uj─Öciu prawnym" z 2014 roku omawia historyczny juz stan prawa w tej sprawie. Warto przeczyta─ç sprawozdanie z dyskusji (panelu) na ten temat, zorganizowanego w 2019 roku przez biuro Rzecznika Praw Obywatelskich. Stanowisko Ordo Iuris mo┼╝na potraktowa─ç jako g┼éos w dyskusji. Jakub Pawlikowski pisze o klauzuli sumienia w odniesieniu do personelu medycznego. Stanowisko  dotycz─ůce wskazania innego lekarza przy odmowie ┼Ťwiadczenia uleg┼éo zmianie w efekcie wyroku TK. Ciekawy jest tekst "Wolno┼Ť─ç sumienia i religii a sprzeciw sumienia lekarza w prawie polskim", bo omawia klauzul─Ö sumienia w odniesieniu do praw czlowieka.  Szerszy kontekst pokazuje praca Mateusza Szabli┼äskiego "Praktyczne zastosowania wolno┼Ťci sumienia. Obywatelskie niepos┼éusze┼ästwo, sprzeciw sumienia, klauzula sumienia". O niektórych problemach zwi─ůzanych ze stosowaniem klauzuli sumienia mo┼╝na przeczyta─ç np. w tek┼Ťcie Miros┼éawa Nesterowicza i Natalii Karczewskiej, Oktawiana Nawrota oraz Tomasza ┼╗urackiego

A to audycja telewizyjna "Min─Ö┼éa dwudziesta" na temat klauzuli sumienia i przypadku prof. Bogdana Chazana. Tu opowie┼Ť─ç osób bezpo┼Ťrednio zaanga┼╝owanych w t─Ö spraw─Ö. 

Warto zapozna─ç si─Ö ze Stanowiskiem Komitetu Bioetyki przy Prezydium PAN w sprawie klauzuli sumienia oraz z g┼éosem odr─Öbnym prof. dr hab. Barbary Chyrowicz dotycz─ůcym Stanowiska Komitetu Bioetyki. Oczywi┼Ťcie - jest te┼╝ takiinny g┼éos sprzeciwu

Warto na tej podstawie wypracować własne stanowisko!

O relacji religii i etyki przeczyta─ç mo┼╝na w tek┼Ťcie W┼éodzimierza Galewicza „O religijnych uzasadnieniach norm etycznych”. Ciekawy jest te┼╝ tekst ┼Üwiecko┼Ť─ç jako pod┼éo┼╝e rozumienia – zarys stanowiska Charlesa Taylora".

O psychologicznych badaniach nad podejmowaniem decyzji moralnych mo┼╝na przeczyta─ç w artykule Bogdana Wojciszke i innych 'Nieuchronna tendencyjno┼Ť─ç ocen moralnych'.


3. podstawowe założenia etyk zawodowych

Warte lektury jest obszerne opracowanie na ten temat Kancelarii Senatu z 2013 roku. Na czym polega istota zawodów zaufania spo┼éecznego w odniesieniu do psychologów pisze Bo┼╝ena Gulla (str.3-5). 

Specyfik─Ö etyki zawodowej omawia Ija Lazari-Paw┼éowska w tek┼Ťcie Etyka zawodowa bez kodeksu. Mo┼╝na te┼╝ w tej sprawie si─Ögn─ů─ç do tekstu Poj─Öcie, rozwój i struktura polskich kodeksów etyki lekarskiej na tle etyki zawodowej Adama Sikory.

Podstawowe kodeksy (warto je przeczyta─ç nie ze wzgl─Ödu na "orientacj─Ö teoretyczno-praktyczn─ů", ale ┼╝eby zobaczy─ç jak moralno┼Ť─ç stosuje si─Ö do realizacji roli zawodowej):

Kodeksy psychologów opisane s─ů w tym tek┼Ťcie. Oprócz tekstu Kodeksu Etyczno-Zawodowego Psychologa PTP jest tam tak┼╝e Kodeks Etyczny APA. Orygina┼é (aktualizowany)  tego kodeksu wraz z komentarzami mo┼╝na zale┼║─ç tu. Mo┼╝na te┼╝ zapozna─ç si─Ö z kodeksem  Australijskiego Towarzystwa Psychologicznego, kodeksem The British Psychological Society, Tureckiego Towarzystwa Psychologicznego, Chi┼äskiego Towarzystwa Psychologicznego oraz Europejskiego Stowarzyszenia Psychoterapeutów.  

Bardzo ciekawy jest porównawczy artyku┼é z 1997 roku pt.  Psychological Ethics Codes: A Comparison of Twenty-four Countries, którego autorami s─ů Mark M. Leach i J. Judd Harbin.

Ciekawa jest krytyczna analiza Kodeksu PTP Jarosława Kucharskiego.

Kodeks Etyczno-Zawodowy Psychologa PTP jest aktualnie nowelizowany przez zespó┼é Katarzyny Sikory, Anny Bogaty┼äskiej-Kucharskiej oraz Marcina Szafra┼äskiego. Prace prezentowali na Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Dylematy etyczne psychologów”, która odby┼éa si─Ö w dniach 27 -29 listopada 2017 roku w Krakowie (organizatorzy: Akademia Ignatianum w Krakowie i Zarz─ůd Oddzia┼éu Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Psychologicznego). Jego ostateczna wersja prezentowana by┼éa na Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTP, które obradowa┼éo w dniach od 30 listopada do 2 grudnia 2018. Historia tworzenia Kodeksu opisana w tek┼Ťcie "Nowelizacja Kodeksu Etyczno-Zawodowego Psychologa – za┼éo┼╝enia i odstawy projektu". Kodeks Diagnozy Psychologicznej (II cz─Ö┼Ťci KEP PTP dotycz─ůca diagnozowania) zosta┼é przes┼éany do biura Zarz─ůdu G┼éównego PTP w dn. 27.10.2020 roku. Odbiór dokumentu zosta┼é potwierdzony przez pani─ů Przewodnicz─ůc─ů ZG PTP. Prace nad Kodeksem Diagnozy Psychologicznej by┼éy prowadzone przez zespó┼é w sk┼éadzie: Bogus┼éawa Bober-P┼éonka, Maja Filipiak, W┼éadys┼éaw Jacek Paluchowski, Beata P─Öpkowska, Natalia Protoklitow-Lach, Anna S┼éysz, Adam Tarnowski, Ewa Wach, Beata Wójtowicz (która tak┼╝e kierowa┼éa pracami zespo┼éu). Opis za┼éo┼╝e┼ä oraz  tej cz─Ö┼Ťci Kodeksu PTP znale┼║─ç mo┼╝na w prezentacji SZCZEGÓ┼üOWE PRZEPISY ETYCZNE DOTYCZ─äCE DIAGNOZY PSYCHOLOGICZNEJ.
Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Delegatów PTP w dn. 12.05.2023 r. przyj─Ö┼éo Kodeks diagnozy psychologicznej jako obowi─ůzuj─ůcy w Towarzystwie. Dzi─Öki determinacji Marcina Szafra┼äskiego i Beaty Krzywosz-Rynkiewicz z Zarz─ůdu G┼éównego w ostatniej chwili zosta┼é procedowa┼éy i przeg┼éosowany zdecydowan─ů wi─Ökszo┼Ťci─ů g┼éosów Delegatów.

Regulamin Komisji Dyscyplinarnej PTP ochwalony w 2018 roku mo┼╝na znale┼║─ç tutaj.

W wydzia┼éowym czasopi┼Ťmie Testy psychologiczne w praktyce i badaniach po┼Ťwi─Öcono numer 1 z 2021 problemom etycznym zwi─ůzanym z diagnozowaniem. Gor─ůco polecam!!

Mieczys┼éaw Dudek opisuje etyczner problemy niesienia pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Ciekawy w odniesieniu do "dobra" jest tekst ks. prof. dr hab. Wojciecha Bo┼éoza "Prawa cz┼éowieka umieraj─ůcego". W tek┼Ťcie "Normy poufno┼Ťci i taktu w etyce ogólnej oraz w etyce zawodowej psychoterapeutów" Anna Bogaty┼äska-Kucharska analizuje rozbie┼╝no┼Ťci w kwalifikacji deontologicznej czynów pomi─Ödzy etyk─ů ogóln─ů a normami kodeksowymi psychoterapii. 

Europejska Federacja Towarzystw Psychologicznych (European Federation of Psychologists Associations) opracowa┼éa META-KODEKS ETYCZNY, wyznaczaj─ůcy kierunki etycznego my┼Ťlenia europejskich psychologów. Istnieje te┼╝ Universal Declaration of Ethical Principles for Psychologists. Mo┼╝na te┼╝ si─Ögn─ů─ç do tekstu Mieczys┼éawa Dudka (KUL) Wokó┼é etyki niesienia pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Jest te┼╝ ciekawy tekst Marioli Bidzan i in. na temat problemów etycznych w psychologii klinicznej.

Ciekawy jest tekst na temat budowania etosu zawodowego terapeutów uzale┼╝nie┼ä.

Marta Bucholc pisze z kolei o specyfice etyki eksperta. Warto przeczyta─ç teksty nawi─ůzuj─ůce do konferencji Etyka dla zawodów – jaka i dla kogo? i opublikowane w czasopi┼Ťmie 'Diametros'.

Pani Helena W┼éódarczak przys┼éa┼éa mi informacj─Ö, ┼╝e prof. Jan Hartman podj─ů┼é prób─Ö napisania kodeksu etycznego polityka. Warto porówna─ç go z "naszymi", psychologicznymi kodeksami. Ciekawa jest te┼╝ w tym obszarze praca Tomasza Czakona i Danuty ┼Ül─Öczek‑Czakon "Etos  polityków w kodeksach etycznych radnych".

 Jak ludzie spostrzegaj─ů zawody spo┼éecznego zaufania mo┼╝na dowiedzie─ç si─Ö z raportu CBOS 'OPINIA SPO┼üECZNA NA TEMAT ZAWODÓW ZAUFANIA PUBLICZNEGO'. Interesuj─ůce jest stanowisko Adama Niemczy┼äskiego (ówczesnego sekretarza generalnego PTP) w sprawie zawodu psychologa jako zawodu spo┼éecznego zaufania.  

Ciekawy jest te┼╝ tekst przygotowany w 2002 roku przez Kacelari─Ö Senatu pt. Zawody zaufania publicznego a interes publiczny – korporacyjna reglamentacja versus wolno┼Ť─ç wykonywania zawodu, b─Öd─ůcy efektem zorganizowanej na ten temat konferencji. Innym ciekawym tekstem jest przygotowany przez Andrzeja Krasnowolskiego z Biura Analiz i Dokumentacji Kancelarii Senatu pt. Zawody zaufania publicznego, zawody regulowane oraz wolne zawody. Geneza, funkcjonowanie i aktualne problemy.

Stara ustawa nie obowi─ůzuje - patrz link. Pisze si─Ö te┼╝ o tym w tek┼Ťcie "HISTORIA USTAWY O ZAWODZIE PSYCHOLOGA - SKRÓT NAJWA┼╗NIEJSZYCH WYDARZE┼â ". Przeczyta─ç mo┼╝na informacj─Ö o pracach nad nowelizacj─ů ustawy O Zawodzie Psychologa i Samorz─ůdzie Zawodowym Psychologów z 2005 roku wraz ze stenogramem dyskusji sejmowej na ten temat. Ciekawych informacji dostarcza uzasadnienie uchylenia ustawy o zawodzie psychologa. Na stronie PTP te┼╝ mo┼╝na znale┼║─ç wiele informacji na temat prac nad ustaw─ů (lata 2010-2013). Jest te┼╝ sprawozdanie z przebiegu konsultacji spo┼éecznych dotycz─ůcych wyra┼╝enia opinii na temat regulacji wykonywania zawodu psychologa i powo┼éania samorz─ůdu zawodowego psychologów. Warto te┼╝ przeczyta─ç tekst Piotra Roso┼éa "Bezradne pa┼ästwo. O nieudanych próbach regulowania zawodu psychologa". Jest podpisana przez Prezydenta ustawa o zawodach medycznych, w której mo┼╝na znale┼╝─ç informacje o wykonywaniu psychoterapii.

Komentarzem do warto┼Ťci sprawczej kodeksów mog─ů by─ç wyniki badania CBOS nad religijno┼Ťci─ů Polaków ("Religijno┼Ť─ç a zasady moralne"). Warto te┼╝ przeczyta─ç tekst pani Agaty Aleksi┼äskiej 'Dylematy etyczne zawodu psychologa', opisuj─ůcy badania prowadzone podczas zaj─Ö─ç. Tekst Ewy Wyrzykowskiej "G┼éos o gotowo┼Ťci psychologów do refleksji etycznej" daje wiele do my┼Ťlenia (smutnego, niestety i zgodnego z moim do┼Ťwiadczeniem).
Dla osób chc─ůcych zg┼é─Öbi─ç t─Ö problematyk─Ö interesuj─ůca mo┼╝e by─ç ksi─ů┼╝ka Moralno┼Ť─ç i profesjonalizm: spór o pozycj─Ö etyk zawodowych pod redakcj─ů W┼éodzimierza Galewicza (tu jej fragment).

Dla osób zainteresowanych etyka bada┼ä naukowych polecam artyku┼é prof. W┼éodzimierza Galewicza "O etyce bada┼ä naukowych" oraz ca┼éy numer czasopisma Diametros na ten temat.
Dla zrozumienia relacji mi─Ödzy prawem a etyk─ů (w tym - etyk─ů zawodow─ů) i problematyki aksjologicznego partykularyzmu warto przeczyta─ç tekst prof. ┼ü─Ötowskiej. Interesuj─ůcy dla wspó┼éczesnego rozumienia przysi─Ögi Hipokratesa mo┼╝e by─ç wywiad z prof. Janem Hartmanem, który oburzy┼é ┼Ťrodowisko lekarskie.

4. podstawowe zasady etycznej dzia┼éalno┼Ťci zawodowej psychologa (godno┼Ť─ç, autonomia, intymno┼Ť─ç, prywatno┼Ť─ç, poufno┼Ť─ç; troska o dobrostan osób, uczciwo┼Ť─ç, zawodowa i naukowa odpowiedzialno┼Ť─ç) 

Wiele informacji o podstawowych zasadach diagnostycznej pracy psychologów zawiera artyku┼é na ten temat. Tak┼╝e Gerald P. Koocher i Celiane M. Rey-Casser pisz─ů o tym w tym tek┼Ťcie oraz Cheryl D. Foxcroft w tym tek┼Ťcie.

Podstawowe informacje odno┼Ťnie do podstawowych zasad American Psychological Association znale┼║─ç mo┼╝na na stronie APA.  

W pracy zbiorowej 'Psychoterapia po ludzku' poruszono wiele problemów dotycz─ůcych etycznych aspektów psychoterapii. Warto te┼╝ przeczyta─ç artyku┼é Katarzyny Marchewki na temat psychoterapii Etyka w psychoterapii. Podobne problemy poruszaj─ů Jana Vyskocilova i Jan Prasko w artykule "Ethical questions and dilemmas in psychotherapy".

Ciekawy jest artyku┼é Davida Smitha i Marilyn Fitzpatrick 'Patient-therapist boundary issues: An integrative review of theory and research' na temat naruszania granic w procesie terapeutycznym. Jak to naruszanie mo┼╝e wygl─ůda─ç w praktyce przeczyta─ç mo┼╝na w artykule 'Podwójne ┼╝ycie Jerzego Wdzi─Öczyka' Magdaleny Grzeba┼ékowskiej. Ciekawy jest tekst Paw┼éa Czarneckiego Etyczne aspekty poradnictwa psychologicznego i psychoterapii. Warto te┼╝ przeczyta─ç prac─Ö Alicji i Andrzeja Czerkawskich Etyczny wymiar poradnictwa zawodowego.

Dok┼éadny opis przypadku Tarasof-Poddar znale┼║─ç mo┼╝na na stronie INTERDYSCYPLINARNEGO CENTRUM ETYKI UJ. Ciekawy jest te┼╝ materia┼é opisuj─ůcy aspekty prawne VITALY TARASOFF ET AL.v. THE REGENTS OF THE UNIVERSITY OF CALIFORNIA ET AL.

Na stronie Polskiego Towarzystwa Psychologicznego przeczyta─ç mo┼╝emy o ró┼╝nych prawnych aspektach tajemnicy zawodowej. Warto przeczyta─ç te┼╝ list RPO do Ministra Sprawiedliwo┼Ťci w sprawie potencjalnego ┼éamania zasady tajemnicy zawodowej. 

Wa┼╝ne i warte uwagi jest stanowisko radczyni prawnej  Oktawii Zarzeckiej "Tajemnica zawodowa psychologa i psychoterapeuty – co ze zwolnieniem z obowi─ůzku jej zachowania w post─Öpowaniu karnym?" oraz "Udost─Öpnianie dokumentacji psychologa i psychoterapeuty w sprawach karnych".  Warto te┼╝ przeczyta─ç artyku┼é Macieja Boche┼äskiego "Pomi─Ödzy zasad─ů poufno┼Ťci zawodowej a obowi─ůzkiem denuncjacji – czy polskie prawo lekcewa┼╝y, czy chroni tajemnic─Ö zawodow─ů psychologa?".

Ciekawy jest tekst "Zachowanie a ujawnianie tajemnicy lekarskiej i piel─Ögniarskiej – kolizja obowi─ůzków oraz próba jej rozwi─ůzania" p. Ewy Plebanek (szczególnie podsumowanie na str. 145). W tej sprawie wiele waznych informacji mo┼╝na znale┼║─ç artykule Anity Ga┼é─Öskiej-┼Üliwka i Marcina ┼Üliwki "Zasady informowania pacjenta i innych podmiotów — analiza praktyczna".

Na inny aspekt prawny zwraca uwag─Ö Bartosz Nawrot w tek┼Ťcie "Tajemnica psychologa a warunki jej uchylenia – rozwa┼╝ania na gruncie post─Öpowania karnego oraz cywilnego" cz─Ö┼Ť─ç 1 oraz cz─Ö┼Ť─ç 2.

Wa┼╝ny jest te┼╝ problem poufno┼Ťci informacji o przemocy w rodzinie (od ofiar czy ┼Ťwiadków). Jako obywatele mamy obowi─ůzek zg┼éaszania takiej przemocy (szczególnie za┼é. A; ogólne za┼éo┼╝enia), jednak stoi to w sprzeczo┼Ťci z przyrzeczeniem tajemnicy - por. powy┼╝szy tekst Nawrota czy artyku┼é Macieja Boche┼äskiego.

W swoim wyst─ůpieniu konferencyjnym Ewa Habzda-Siwek przedstawia ró┼╝ne aspekty utrzymywania tajemnicy, w tym w ┼Ťwietle ustawy o zawodzie psychologa. Obowi─ůzek zawiadomienia o pope┼énieniu przest─Öpstwa - jak to jest w przypadku lekarzy. Warto tak┼╝e przeczyta─ç tekst: prawnika Piotra Rudnickiego. Pouczaj─ůca mo┼╝e by─ç dyskusja nad tym problemem. W postanowieniu S─ůdu Najwy┼╝szego odpowiadano na pytanie, czy informacje uzyskane w czasie terapii rodzinnej obj─Öte s─ů zakazem dowodowym.

Jednym z powodów zwolnienia z tajemnicy mo┼╝e by─ç informacja o przest─Öpstwie, np. gwa┼écie. W tym kontek┼Ťcie warto przeczyta─ç tekst nt. gwa┼étu "Je┼╝eli kobieta mówi ‘nie’, to co to oznacza?". Ale jest te┼╝ problem jak wygl─ůda "┼Ťciganie z urz─Ödu" takiego przest─Öpstwa (por. np podr─Öcznik Centrum Praw Kobiet). Z jednej strony pojawiaj─ů si─Ö g┼éosy krytyczne wobec "┼Ťcigania z urz─Ödu". Forma rzeczywistych przes┼éucha┼ä budzi w─ůtpliwo┼Ťci z powodu potencjalnej wiktimizacji ofiar.
Uzupelnieniem może być tekst "Dlaczego tak wiele spraw o gwałty jest w Polsce odrzucanych?".

Przy braniu pod uwag─Ö gro┼║by samobójstwa jako ograniczenia w przestrzeganiu tajemnicy warto przeczyta─ç tekst Zygfryda Juczy┼äskiego o samobójstwie. Przy tej okazji wart polecenia jest tekst Marka Jaremy Czy mo┼╝na oceni─ç ryzyko samobójstwa?  

Ciekawy jest tekst Milany Krzemie┼ä (cho─ç nie dotycz─ůcy wprost zawodu psychologa) "KLAUZULA POUFNO┼ÜCI A ZACHOWANIE POUFNO┼ÜCI – JAK SKUTECZNIE SI─ś ZABEZPIECZY─ć".

Przy tej okazji  pojawia sie problem interwencji kryzysowej i jej specyfiki. Ciekawa mo┼╝e by─ç w tej sprawie ksi─ů┼╝ka Jaros┼éawa Stelmacha Rozwi─ůzywanie sytuacji kryzysowych w dzia┼éaniach policyjnych. Warto zapozna─ç si─Ö z uprawnieniami organów publicznych podczas próby samobójczej w tek┼Ťcie Fundacji "Zobacz....Jestem".  Tzw. "sprawa p. Joanny z Krakowa" pokazuje, jak  mo┼╝e by─ç interpretowane prawo: Dawid Serafin opisuje okoliczno┼Ťci interwencji policji a Ministerstwo Zdrowia komentuje. Jest te┼╝ g┼éos lekarki p. Joanny.  By┼éy te┼╝ g┼éosy usprawiedliwiajace dzia┼éania i postawy policji podczas interwencji w tej sprawie. Oczywi┼Ťcie nie brakowa┼éo informacji Anny Piotrowskiej w intencji dezawuuj─ůch p. Joann─Ö.
Kom. Damian Wroczy┼äski z KPP w Wyszkowie opisuje inn─ů interwencj─Ö, a jeszcze inn─ů opisuje KPP Brzeg (warto porówna─ç z interwencj─ů Krakowie). 

Z prawnego punktu widzenia warto przeczyta─ç tekst Ma┼égorzaty Szeroczy┼äskiej 'Odpowiedzialno┼Ť─ç karna psychoterapeuty w przypadku samobójstwa pacjenta'. Pisze te┼╝ o tym radczyni Oktawia Zarzecka w tekscie "Próba samobójcza pacjenta w dzia┼éalno┼Ťci psychologów, psychoterapeutów, psychiatrów – jak to wygl─ůda od strony prawnej?". Mo┼╝e si─Ö przyda─ç w przysz┼éo┼Ťci ;-)  Interesujacy mo┼╝e by─ç fragment ksi─ů┼╝ki Halszki Witkowskiej Samobójstwo w kulturze dzisiejszej. Listy samobójców jako gatunek wypowiedzi i fakt kulturowy oraz rozdzia┼é Samobójstwo i list samobójcy – definicje, statystyki, typologia.

O przypadku p. Anny Przybylskiej mówi jej lekarz, ┼éami─ůc zasad─Ö tajemnicy lekarskiej. Ustosunkowuje si─Ö do tego Jacek ┼╗akowski.

O dostrzeganych problemach praktycznej psychologii mo┼╝na przeczyta─ç w tym archiwalnym materiale

O etyce lekarskiej można przeczytać w podręczniku Światowego stowarzyszenia lekarskiego.

Bardzo ciekawy jest artyku┼é "Wielokulturowo┼Ť─ç w pracy psychologa: etyka i praktyka w kontek┼Ťcie diagnozy klinicznej i pracy terapeutycznej".


5. komunikowanie; zgoda oparta na wiedzy

Ciekawym do┼Ťwiadczeniem mo┼╝e by─ç lektura tekstu Etyka j─Özyka w ┼Ťwiadomo┼Ťci studentów.  

Problematyk─Ö ┼Ťwiadomej zgody (tu akurat w odniesieniu do medycyny) omawiaj─ů szczegó┼éowo autorzy tekstu PROCES UZYSKIWANIA ┼ÜWIADOMEJ ZGODY. REKOMENDACJE DLA BADACZY.
W artykule Rola ┼Ťwiadomej zgody pacjenta w procesie diagnostyki i leczenia autorzy  przedstawiaj─ů wiele podstawowych informacji na temat ┼Ťwiadomej i opartej na wiedzy zgody tak┼╝e do zastosowania w przypadku klientów psychologa.
Bardzo ciekawe jest opracowanie (zbiór tekstów) "REALIZACJA ZASADY INFORMED CONSENT W KONTEK┼ÜCIE RELACJI LEKARZ – PACJENT. Wyzwania i bariery rozwojowe w Polsce" opracowane w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich. Marek Czarkowski i Joanna Ró┼╝y┼äska przygotowali ksi─ů┼╝k─Ö "┼ÜWIADOMA ZGODA NA UDZIA┼ü W EKSPERYMENCIE MEDYCZNYM. Poradnik dla badacza".

Specjalnym przypadkiem jest zgoda ma┼éoletniego na seks zawarta w poj─Öciu wieku zgody czy przyzwolenia.  Kryminologiczne aspekty opisane s─ů w tym artykule. Tak jak w przypadku zgody ma┼éoletniego pacjenta czy uczestnika badania naukowego jego gdzie musi (z uwagi na problemy z dojrza┼éo┼Ťci─ů spo┼éeczn─ů i poznawcz─ů) towarzyszyc zgoda rozdziców lub prawnego opiekuna, tak tu nie ma ona faktycznego znaczenia.

Jak mo┼╝e wygl─ůda─ç tzw. ┼Ťwiadoma (swobodna, tzw. 'poinformowana') zgoda na badanie zobaczy─ç mo┼╝na  w tym opracowaniu. A to inny przyk┼éad formularza zgody.


6. konflikt interesów; podwójne relacje; relacje mi┼éosne (romantyczne)

Ofer Zur, za┼éo┼╝yciel Zur Institute, opisuje 26 ró┼╝nych rodzajów podwójnych (wielorakich) relacji. Warto rzuci─ç okiem na analiz─Ö The Current State of Sexual Ethics Training in Clinical Psychology: Issues of Quantity, Quality, and Effectiveness oraz odno┼Ťniki do ciekawych tekstów pod nazw─ů Dual Relationships, Multiple Relationships, & Boundary Decisions.

Joanna Helios i Wioletta Jedlecka pisz─ů o rolach profesjonalnych i osobistych oraz o wadze relacji równo┼Ťci w psychoterapii. Bardzo ciekawy i wnikliwy jest tekst (wywiad) psychoterapeutki p. dr Ma┼égorzaty Talarczyk pt. "Dlaczego znajomy, który jest psychoterapeut─ů, nie mo┼╝e by─ç naszym terapeut─ů?". Gor─ůco polecam! Kenneth S. Pope opisuje Therapist-Patient Sex Syndrome (TPSS). 

Odno┼Ťnie do 'romantycznych podwójnych relacji' warto przeczyta─ç orzeczenie s─ůdu kole┼╝e┼äskiego w sprawie psychoterapeuty W. E.. Komentarze mo┼╝na znale┼║─ç kopii blogu z 2005 roku oraz na stronie Forum GW

W tekscie Sex Between Therapists and Clients pisze te┼╝ o tym Kenneth S. Pope. Zestawienie literatury na ten temat predstawi┼é O. Zur. Jest ciekawy tekst Ethical Decision-making and Dual Relationships, którego autorem jest Jeffrey N. Younggren, z wieloma linkami do innych tekstów. 

O nie seksualnych pozaprofesjonalnych relacjach pisze Janet L. Sonne w tek┼Ťcie Nonsexual Multiple Relationships: A Practical Decision-Making Model For Clinicians. Pokazuje w nim ró┼╝ne konteksty (m. in. czynniki po stronie terapeuty, klienta i relacji terapeutycznej), które powinno si─Ö bra─ç pod uwag─Ö przy ocenie takich relacji. Jest tam du┼╝o ciekawych linków!

Ofer Zur pisze, ┼╝e Multiple Relationships Not Always Bad, bo pozaprofesjonalne relacje inne ni┼╝ seksualne (romantyczne) nie zawsze s─ů nieetyczne. 

Wiele na ten temat mo┼╝na si─Ö nauczy─ç na stronie kursu Dual Relationships, Multiple Relationships, Boundaries, Boundary Crossings & Boundary Violations in Psychotherapy, Counseling & Mental Health, przygotowanej przez Ofera Zura.

Ciekawe przypadki analizuje Stephen Behnke.

7. etyka testowania (dost─Öp do narz─Ödzi, kompetencje do badania testami, standardy wiarygodno┼Ťci testu, diagnozowanie osób z niepe┼énosprawno┼Ťciami)  

Problemy etyczne diagnozowania poruszam w artykule opublikowanym w Testy psychologiczne w praktyce i badaniach (poz. 5 spisu literatury). Pisz─ů te┼╝ o nich GERALD P. KOOCHER i CELIANE M. REY-CASSERLY w tek┼Ťcie Ethical Issues in Psychological Assessment (rozdzia┼é w ksi─ů┼╝ce John R. Graham, Jack A. Naglieri i Irving B. Weiner HANDBOOK of PSYCHOLOGY VOLUME 10 ASSESSMENT PSYCHOLOGY).

Ka┼╝dy powinien przeczyta─ç tekst profesora Brzezi┼äskiego Kiedy odwo┼éuj─ůc si─Ö do wyników testów psychologicznych post─Öpujemy nieetycznie? Analiza kontekstu psychometrycznego.

  Warto rzuci─ç okiem na informacje wymagane dla przyznania licencji do pos┼éugiwania si─Ö testem.  

Ciekawy jest artyku┼é Ewy Zalewskiej TESTY PSYCHOLOGICZNE - STANDARDY DOST─śPNO┼ÜCI I LEGALNO┼ÜCI W POLSCE, WIELKIEJ BRYTANII I USA. Jak to wygl─ůda w Wielkiej Brytanii mo┼╝na zobaczy─ç tu. Warto te┼╝ si─Ö zapozna─ç z Wytycznymi Mi─Ödzynarodowej Komisji ds. Testów (International Test Commission – ITC) dotycz─ůcymi stosowania testów. Pod redakcj─ů Rocío Fernández-Ballesteros powsta┼éa propozycja europejskich standardów diagnozowania (GAP).

Co do testów, to ciekawy jest tekst Magdaleny Bolek PROBLEM UPUBLICZNIANIA TRE┼ÜCI TESTÓW PSYCHOLOGICZNYCH. Tekst Caught in the Middle: Ethical/Legal Mandates and Test Security równie┼╝ odnosi si─Ö do tego problemu.

Warto te┼╝ zapozna─ç si─Ö z prawami osób badanych Brytyjskiego Towarzystwa Psychologicznego; ciekawe s─ů te┼╝ za┼é─ůczniki w tym tek┼Ťcie. Jeden z nich dotyczy udzia┼éu osób postronnych podczas badania diagnostycznego - artyku┼é Statement on Third Party Observers in Psychological Testing and Assessment: A Framework for Decision Making opisuje ten problem dok┼éadniej.

Gor─ůco polecam tekst o etycznych nadu┼╝yciach w diagnozie (MMPI). Toczy┼éa si─Ö tak┼╝e dyskusja na temat naukowego statusu techniki Rorschacha i ogólnie - testów projekcyjnych. Jej stan mo┼╝na zobaczy─ç w tym pliku. Warto te┼╝ przeczyta─ç komentarz pracowników Uczelni Heleny Chodkowskiej w Warszawie Jak odró┼╝ni─ç dziecko od k─ůpieli? oraz odpowied┼║ Klubu Sceptyków Polskich Jak odró┼╝ni─ç k─ůpiel od kipieli? 

Innym przyk┼éadem skandalicznego braku etyki jest za┼é─ůcznik do raportu komisji MAK - z surowymi wynikami badania psychologicznego kapitana Arkadiusza Protasiuka.

O kryteriach Dauberta przeczyta─ç mo┼╝na w tym tek┼Ťcie.

Agata Chudzicka-Czupa┼éa i Anna Ga┼éka w artykule "Nieetyczne zachowanie si─Ö rekruterów wobec kandydatów do pracy i jego uwarunkowania" poruszaj─ů bardzo wa┼╝ne i cz─Östo niezauwa┼╝ane problemy nieetycznych zachowa┼ä podczas selekcji. Warto te┼╝ przeczyta─ç tekst Agnieszki Bieniek po┼Ťwi─Öcony uzyskiwania zgody podczas rekrutacji/selekcji.


8. etyczne problemy pomagania (ingerowania w ┼╝ycie klienta; pomoc psychologiczna a warto┼Ťci, kontrakt; pow┼Ťci─ůgliwo┼Ť─ç w kontaktach – praca z cia┼éem, krytyka terapii)

 Ma┼égorzata Ojrzy┼äska pisze o etyce psychoterapeuty (z perspektywy psychoanalitycznej). Tekst potrzebny ka┼╝dej osobie my┼Ťl─ůcej o prowadzeniu psychoterapii!
Ogólnym, filozoficznym, ale bardzo interesuj─ůcym jest tekst KIM S─ä POTRZEBUJ─äCY POMOCY?, którego autorem jest Pawe┼é ┼üuków. Wart lektury jest te┼╝ tekst Jacka Miziaka Godno┼Ť─ç osoby cierpi─ůcej jako podstawowa kategoria aksjologiczna w relacji lekarz-pacjent.   Wiele podstawowych informacji znale┼║─ç mo┼╝na w ksi─ů┼╝ce "Psychoterapia po ludzku" wroc┼éawskiego Stowarzyszenia Intro (szczególnie strony 51-75).   

Na problemy etyczne w psychoterapii zwraca uwag─Ö Katarzyna Marchewka oraz Ma┼égorzata Opoczy┼äska-Morasiewicz i Janusz Morasiewicz. Katarzyna ┼Üliwi┼äska opisuje w swoim artykule aspekty etyczne w pracy psychoterapeuty w ┼Ťwietle przepisów (interesuj─ůce ┼║ród┼éa w spisie cytowanych pozycji). 

Ciekawy jest tekst Ethical dilemmas among psychologists in Sweden and South Africa porównujacy podej┼Ťcia i problemy w ró┼╝nych kulturach.

Materia┼éy na temat g┼éo┼Ťnej sprawy oskar┼╝enia o pedofili─Ö Andrzeja Samsona znale┼║─ç mo┼╝na tu. W ró┼╝nych tekstach prasowych (GW, Polityka) znale┼║─ç mo┼╝na wybrane reakcje ┼Ťrodowiska na tzw. spraw─Ö Samsona. S─ů te┼╝ dwa filmy (pierwszy i drugi), przypominaj─ůce ca┼é─ů spraw─Ö. Wspomnienie po jego ┼Ťmierci i rekapitulacj─Ö tej sprawy przedstawia w artykule  Anna Binkowska.

Agnieszka Raniszewska-Wyrwa opisuje etyk─Ö dotyku w terapii. Emilia Dadura i Agnieszka Wójcik opisuj─ů "Dotyk w relacji fizjoterapeuta – pacjent a granice kontaktu fizycznego".  Maria Beisert opisuje "Ryzyko zwi─ůzane z wykonywaniem zawodu terapeuty seksuologa".  Beata Mirucka napisa┼éa "Psychoterapeuta uwa┼╝ny na cielesno┼Ť─ç pacjenta. Analiza fragmentów dialogu psychoterapeutycznego". Joanna Józefowicz napisa┼éa prac─Ö dyplomow─ů "CIA┼üO W PSYCHOTERAPII".

Problemy z okazji "pracy z cia┼éem" pojawi┼éy si─Ö tak┼╝e przy okazji tzw. sprawy Lechos┼éawa Gapika (te┼╝ tu). Audycj─Ö "Uwaga" mo┼╝na zobaczy─ç tu, a jej fragment tu. Dodatkowe kinformacje znale┼╝─ç mo┼╝na na oficjalnej stronie UWAGA TVN w tym tek┼Ťcie. Reakcje ┼Ťrodowiska seksuologów mo┼╝na zobaczy─ç tu. Informacja o procesie jest tu. Na stronie UWAGA TVN zamieszczono informacje ze ┼Ťledztwa oraz po procesie. Warto si─Ö zapozna─ç z opini─ů Lechoslawa Gapika w tej sprawie oraz opublikowanym artyku┼éem. Dr hab. L. Gapik wys┼éa┼é te┼╝ do spo┼éeczno┼Ťci akademickiej list w swojej sprawie. Nasuwaja si─Ö dwie refleksje: ┼╝e w internecie nic nie ginie oraz ┼╝e dobre imi─Ö zdobywa si─Ö trudno, ale traci ┼éatwo.

Krytycznie na temat psychoterapii wypowiada┼é si─Ö tak┼╝e (obok omawianego na zaj─Öciach Jeffrey’a Massona) Tomasz Witkowski. Jego teksty s─ů kontrowersyjne i robi─ů wra┼╝enie stronniczych i tabloidowych, nie mniej warto pozna─ç jego g┼éos. W Newsweeku ukaza┼é si─Ö wywiad z nim przy okazji wydanej ksi─ů┼╝ki "Psychoterapia bez makija┼╝u. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach". Recenzj─Ö tej ksi─ů┼╝ki zaprezentowa┼éa na YT Bogna Bia┼éecka. Tam┼╝e jest na ten temat wywiad Tomasza Witkowskiego i Jacka Tabisza.

Bardzo interesuj─ůcy z diagnostycznego punktu widzenia jest tekst Leama A. Craiga i Kevina D. Browne "Metody oceny ryzyka recydywy przest─Öpstw seksualnych".  

Osobom zm─Öczonym  etycznymi problemami pomagania i psychoterapii polecam serial z 2023 roku "Terapia bez trzymanki" (oryg. "Shrinking ").


9. psycholog w s─ůdzie (bieg┼éy, ┼Ťwiadek)

Ogólnie o pracy bieg┼éego przeczyta─ç mo┼╝na w artykule Krystyny Witkowskiej "Bieg┼éy w post─Öpowaniu karnym" oraz w tek┼Ťcie Ma┼égorzaty ┼╗bikowskiej "Kilka refleksji na kanwie rozwa┼╝a┼ä zamieszczonych w ksi─ů┼╝ce pt. Pozycja bieg┼éego w polskim systemie prawnym". 

Marzena O┼╝arowska napisa┼éa tekst pt. "Kszta┼écenie psychologów dla potrzeb wymiaru sprawiedliwo┼Ťci" - jest tam wiele informacji o roli bieg┼éego-psychologa. Anatol Bodanko napisa┼é ciekawy (nawet dla tych, którzy nie widz─ů siebie w tej roli) artyku┼é "Czynno┼Ťci bieg┼éego s─ůdowego z zakresu psychologii jako przyk┼éad praktycznego zastosowania metody studium przypadku". Profesor Jan Stanik (psycholog s─ůdowy) jest autorem artyku┼éu "Teoretyczne i metodologiczne przes┼éanki opiniodawstwa psychologicznego w procesie s─ůdowym", a Profesor Józef K. Gierowski (prawnik, doktor habilitowany psychologii, profesor nauk medycznych) "Status bieg┼éego psychologa w procesie s─ůdowym". 

Warto przeczyta─ç artyku┼é Miros┼éawa Owoca na temat jawno┼Ťci opinii bieg┼éych.

Pouczaj─ůcy jest tekst Magdaleny Stopiak i Micha┼éa Skorupskiego "B┼é─Ödy w ekspertyzie psychologiczno-s─ůdowej– konsekwencje oraz odpowiedzialno┼Ť─ç bieg┼éego". 

Agnieszka Karli┼äska w artykule "(Nie)przek┼éadalno┼Ť─ç j─Özyków. Analiza korpusowa opinii s─ůdowo-psychiatrycznych" pokazuje j─Özykowe problemy formu┼éowania opinii.


10. komercyjne dzia┼éania psychologów

Problem ┼é─ůczenia ró┼╝nych ról i wynikaj─ůcych z tego konflikt zobowi─ůza┼ä przedstawia Magdalena Dudkiewicz w artykule "Dylematy etyczne bada┼ä prowadzonych na zlecenie instytucji publicznych – do┼Ťwiadczenia badacza terenowego". Podobny problem podejmuje Adrianna Surmiak w artykule "Wybrane problemy etyczne w naukowych badaniach na zlecenie. Refleksje etnografki".

Ogóle problemy reklamowania swoich us┼éug (w tym przez psychologów) znale┼║─ç mo┼╝na w wywiadzie "Odpowiedzi prawników na pytania z zakresu prawnych aspektów promocji placówki medycznej" (jest te┼╝ cz─Ö┼Ť─ç I oraz e-book).

11. przyk┼éady dzia┼éa┼ä nieetycznych.  

    

Osoby zainteresowane etyczn─ů problematyk─ů wykorzystywania Internetu w praktyce psychologicznej powinny zapozna─ç si─Ö z artyku┼éem w kwartalniku NAUKA "Psychologiczne interwencje internetowe - poj─Öcia, zastosowania i wyzwania" oraz "Psychoterapeuta w sieci. W poszukiwaniu profesjonalnej opieki psychoterapeutycznej - doniesienie wst─Öpne." Katarzyny Wrzesie┼ä i innych. Ciekawy jest artyku┼é B┼éa┼╝eja Wojda┼éy i Katarzyny Barskiej na temat róznicy w terapii f2f i zdalnej.  Patrycja Rudnicka i in. pisz─ů na podstawie analizy wybranych stron internetowych o etycznych aspektach prowadzenia terapii online. Agata Le┼Ťnicka tak┼╝e dokona┼éa przegl─ůdu witryn psychoterapeutycznych. Agnieszka Katarzyna Ogonowska pisze na temat uwarunkowa┼ä psychoterapii online. Warto przeczytac pionierski w tym obszarze tekst Bassama Aouila o wykorzystaniu internetu w pomocy psychologicznej i promocji zdrowia. Jest te┼╝ stanowisko EFPA w tej sprawie.


Ciekawy jest te┼╝ tekst (i sprawa) Z┼éamali Kodeks Etyczny Zawodu Psychologa - co┼Ť na kszta┼ét pop-psychologii i wyst─Öpowania w mediach. Te media to najcz─Ö┼Ťciej brukowce (tabloidy), ch─Ötnie drukuj─ůce 'psychologiczne diagnozy'. Tej samej sprawy dotyczy petycja, dotycz─ůca diagnozowania osób znanych tylko z mediów oraz dyskusja na forum GW (znacz─ůca te┼╝ dla etosu psychologa). W podobnym duchu wypowiada si─Ö Janina Jankowska czy Adam Biela (w tej samej sprawie).

Publikowanie niefachowych "diagnoz" polityków jest do┼Ť─ç powszechn─ů praktyk─ů. Marek Migalski (politolog i publicysta) zamie┼Ťci┼é  Psychologiczny portret Kaczy┼äskiego, jest te┼╝ badanie CBOS opinii publicznej na temat portretu Donalda Tuska.

W roku 1964 w czasopi┼Ťmie Fact Magazine w artykule "The Unconscious of a Conservative: A Special Issue on the Mind of Barry Goldwater" psychiatrzy opublikowali diagnoz─Ö kandydata na prezydenta USA Barry Goldwatera. W polskiej Wikipedii opisano ten przypadek nieetycznego zachowania psychiatrów.

Pani Katarzyna Talacha przys┼éala mi linka do podobnej sprawy, odnosz─ůcej si─Ö do Donalda Trumpa. Tu rozmówca dziennikarza, lekarz psychiatra, okaza┼é si─Ö bardziej etyczny.

Pani Martyna Tomczak przys┼éa┼éa mi linka do listu otwartego psychiatrów ws. wypowiedzi prof. ┼üukasza ┼Üwi─Öcickiego w tygodniku "Do Rzeczy". I tu rzecz dotyczy "zaocznej diagnozy" - tym razem nie tylko pojedynczych osób, ale te┼╝ zbiorowo┼Ťci. Jest te┼╝ w tej sprawie o┼Ťwiadczenie Zarz─ůdu G┼éównego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Jest te┼╝ o┼Ťwiadczenie prof. ┼üukasza ┼Üwi─Öcickiego w tej sprawie.

S─ů okoliczno┼Ťci usprawiedliwiaj─ůce takie "zaoczne diagnozy". Znany psycholog Henry A. Murray podczas II wojny ┼Ťwiatowej opu┼Ťci┼é Harvard i pracowa┼é jako podpu┼ékownik w Biurze S┼éu┼╝b Strategicznych (OSS) oraz napisa┼é dla OSS prac─Ö "Analiza osobowo┼Ťci Adolfa Hitlera z przewidywaniami dotycz─ůcymi jego przysz┼éego zachowania i sugestie, jak sobie z nim poradzi─ç teraz i pokapitulacji Niemiec " (por. te┼╝ artyku┼é na ten temat historyka Martyna Housdena z 2006 roku).

S─ů oczywi┼Ťcie prace naukowe na temat osobowosci polityków: p. Ewa Maria Marciniak opublikowala tekst Percepcja cech osobowo┼Ťci Jaros┼éawa Kaczy┼äskiego i Donalda Tuska przez ich zwolenników oraz tekst  Podobie┼ästwo osobowo┼Ťci wyborców i polityków; Jakub  Zamana  opublikowa┼é artyku┼é Styl  przywództwa  Jaros┼éawa  Kaczy┼äskiego.Analiza  retrospektywna; Agnieszka Turska-Kawa opublikowala tekst Fenomen przywództwa Jaros┼éawa Kaczy┼äskiego w kontek┼Ťcie specyfiki elektoratu Prawa i Sprawiedliwo┼Ťci.

Prasowy materia┼é o lokoterapii. Tu mo┼╝na zobaczy─ç wyst─ůpienie ┼üukasza Mazura podczas Konferencji "Zawody Zaufania Publicznego" na ten temat.


12. dylematy etyczne psychologów wg APA i PTP.

W artykule Ethical Dilemmas Encountered by Members of the American Psychological Association: A National Surveyautorstwa Kennetha S. Pope i Valerie A. Vetter znale┼║─ç mo┼╝na ciekawe dane ┼║ród┼éowe.  Ciekawe s─ů te┼╝ wyniki badania opisanego przez zespó┼é: Poornima Bhola, Ananya Sinha, Suruchi Sonkar i Ahalya Raguram pt. "Ethical dilemmas experienced by clinical psychology trainee therapists". Warto te┼╝ przeczyta─ç tekst Ethical questions and dilemmas in psychotherapy. Inne dane znale┼║─ç mo┼╝na w tek┼Ťcie Top Five Ethical Dilemmas Presented to the LACPA Ethics Committee. Ciekawy jest tekst A Study of the Ethical Dilemmas Experienced by School Psychologists in Portugal.

 W sprawozdaniu z pracy krakowskiego oddzia┼éu PTP s─ů ciekawe uwagi nt. etyki pracy psychologa (str. 3-6). Warte upowszechnienia jest stanowisko S─ůdu Kole┼╝e┼äskiego PTP w Krakowie, a dotycz─ůce orzecze┼ä oraz informacja o zarzutach stawianych psychologom.

O psychologach pisz─ů te┼╝ na sieci: na forum Vinted, w naTemat, w stanowisku Polskiego Towarzystwa Higieny Psychicznej na ten temat, na nerwica.com (o psychoterapeutach).


 

Zalecana literatura podstawowa:

  1.  Brzezi┼äski, J., Chyrowicz, B., Toeplitz, Z., Toeplitz-Winiewska, M. (2017). Etyka zawodu psychologa. Wydanie nowe. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 
  2. EFPPA, European Federation of Professional Psychologists Associations (1995). Meta-Code of Ethics. 
  3. Jones, C., Shillito-Clarke, C., Syme, G., Hill, D., Casemore, R., Murdin, L. (2005). Co wolno, a czego nie wolno terapeucie. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  4. Marchewka, K. (2014). Etyka w psychoterapii. Diametros, 42, 124–149.
  5. Paluchowski W.J.(2023).  Refleksje nad etycznymi wyzwaniami indywidualnej interwencji psychologicznej, Psychoterapia,  205,  2, 19–32.
  6. Paluchowski, W. J. (2021). Diagnozowanie i opiniowanie ┼║ród┼éem problemów oraz dylematów etycznych. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, 1, 1-20. 
  7. Paluchowski, W. J. (2019). Wytyczne diagnostyki osób z niepe┼énosprawno┼Ťciami - historia powstawania. Testy psychologiczne w praktyce i badaniach, Numer specjalny: Standardy diagnozowania, 2, 41-56. 
  8. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2000). Kodeks etyczno-zawodowy psychologa. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 3, s. 837-844). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  9. Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2018). KODEKS ETYCZNY PSYCHOLOGA POLSKIEGO TOWARZYSTWA PSYCHOLOGICZNEGO. 
  10. Toeplitz-Winiewska M. (red.). (2000). Etyczne aspekty uprawiania zawodu psychologa. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podr─Öcznik akademicki (t. 3, s. 823-836). Gda┼äsk: Gda┼äskie Wydawnictwo Psychologiczne.            

Zalecana literatura dodatkowa:

     

Literatura uzupe┼éniaj─ůca:


Sylabus przedmiotu: https://sylabus.amu.edu.pl/pl/document/7fcc0578-126f-4422-9161-4a1a46755b1d.pdf

Zasady zaliczania przedmiotu

  Sprawdzanie wiedzy z etyki stawia prowadz─ůcego przed problemem, co wybra─ç: 
    • egzamin ustny?
    •  
    • egzamin testowy?
    •  
    • umiej─Ötno┼Ť─ç stosowania wiedzy? 
     

    Wybór mi─Ödzy egzaminem testowym a ustnym jest w┼éa┼Ťciwe do┼Ť─ç prosty: licz─ůc po 15 minut na osob─Ö, liczb─Ö studentów i konieczno┼Ť─ç subiektywnej oceny problemów b─Öd─ůcych przedmiotem ustnego egzaminu pozostaje jako sensowny wybór test wiedzy (wiadomo┼Ťci).
    Jednak pytania w stylu „W którym roku urodzi┼é si─Ö Kant” czy „Ile paragrafów liczy Kodeks PTP” s─ů w sytuacji tego przedmiotu bezsensowne. Trzeba wi─Öc szuka─ç rozs─ůdnego kompromisu. Z jednej strony pytania powinny wykracza─ç poza proste odwo┼éywanie si─Ö do pami─Öci (reprodukcji) i mie─ç charakter problemowy (twórczy), powinny odwo┼éywa─ç si─Ö do tre┼Ťci wyk┼éadu i mie─ç niedyskusyjny klucz oceny odpowiedzi (wyborów).
     Z drugiej strony tylko umiej─Ötno┼Ť─ç stosowania wiedzy przynosi sukces w nauczaniu etyki.

    Z tych powodów zaliczenie tego przedmiotu mo┼╝na uzyska─ç w dwóch krokach (poziomach).

    Dla tych, którzy nie chc─ů si─Ö wg┼é─Öbia─ç w zawi┼éo┼Ťci etycznych dylematów zwi─ůzanych z prac─ů psychologa jedynym kryterium jest zaliczenie testu wiadomo┼Ťci w postaci testu wielokrotnego wyboru. Pytania dotycz─ů zarówno etyki bada┼ä naukowych (1/3), jak i etyki zawodu psychologa (2/3). ┼ü─ůcznie maksymalna ocena z egzaminu to ocena dobry.

    Dla osób zainteresowanych sprawdzeniem ich umiej─Ötno┼Ťci analizowania i podejmowania decyzji etycznych (w obszarze zawodu psychologa) drug─ů form─ů zdobycia punktów jest udzia┼é w blogu i/lub aktywno┼Ť─ç na wyk┼éadzie. Punkty tu uzyskane doliczane b─Öd─ů do wyniku testu wiadomo┼Ťci powy┼╝ej progu minimalnego (19 punktów) na egzaminie kursowym.

Pisemny test wiadomo┼Ťci w postaci testu wielokrotnego wyboru:

  •   30 pyta┼ä w ci─ůgu 30 minut (w tym 20 pyta┼ä ode mnie i 10 pyta┼ä od prof. J.M. Brzezi┼äskiego),
  •   minimalny próg, aby zaliczy─ç ten przedmiot (czyli - ocena dostateczna) to 19 punktów (60% poprawnych odpowiedzi).
  •  

    Skala ocen pisemnego testu:
      0    18    ndst
    19    24    dst
    25    27    dst+
    28    30    db

    Dodatkowo, dla osób chc─ůcych uzyska─ç wy┼╝sz─ů ocen─Ö, jest mo┼╝liwo┼Ť─ç zrealizowania zada┼ä dodatkowych. Punkty za te zadania dodatkowe doliczane s─ů do punktów za egzamin pisemny powy┼╝ej minimum (za wykonanie testu wiedzy powy┼╝ej 18 punktów,).

    Skala ┼é─ůcznej oceny jest nast─Öpuj─ůca:
      0    18    ndst
    19    24    dst
    25    29    dst+
    30    34    db
    35    38    db+
    39    41    bdb

Zadania dodatkowe:

Zadanie polegaj─ůce na udziale w blogu daje maksymalnie do 9 punktów (czyli do 44% oceny ca┼ékowitej).
Zadanie polegaj─ůce na rozwi─ůzywaniu dylematów na wyk┼éadzie daje maksymalnie do 8 punktów (czyli do 15% oceny ca┼ékowitej).
Punkty za zadania dodatkowe nie wykluczaj─ů si─Ö wzajemnie. Zadanie pierwsze polega na udziale w blogu (link) i na podaniu propozycji dylematu etycznego, który mo┼╝e by─ç przedmiotem dyskusji na blogu. Na blogu opisana jest procedura zg┼éaszania dylematów i prowadzenia dyskusji.

    Ka┼╝dy uczestnik zaj─Ö─ç mo┼╝e zg┼éosi─ç swój dylemat etyczny. Ka┼╝dy mo┼╝e te┼╝ zaproponowa─ç rozwi─ůzanie do dylematu  zaproponowanego przeze mnie („z listy”).
    Ka┼╝dy uczestnik zaj─Ö─ç mo┼╝e wzi─ů─ç udzia┼é w dowolnej liczbie dyskusji (czyli wpisa─ç swój komentarz), ale punkty mo┼╝na dosta─ç tylko za udzia┼é w dyskusjach na temat dwóch dylematów.
    Ka┼╝dy dylemat oceniany jest nast─Öpuj─ůco:

    • zg┼éoszenie dylematu 1 punkt (to oczywi┼Ťcie nie dotyczy dylematów „moich”)
    • zamieszczenie na blogu (po konsultacji) +1 punkt
    • zamieszczenie na blogu podsumowania dyskusji dylematu i w┼éasne propozycje rozwi─ůzania dylematu +3 punkty
    • ┼é─ůcznie wi─Öc za ka┼╝dy dylemat mo┼╝na dosta─ç 5(4) punkty.

    Ka┼╝dy uczestnik dyskusji dylematu, za konstruktywne uwagi, prób─Ö argumentacji i/lub w┼éasne propozycje rozwi─ůzania 1 punkt (┼é─ůcznie wi─Öc 2 punkty).
    Punkty te dopisywane b─Öd─ů do punktów za egzamin pisemny.

    Inaczej mówi─ůc, ka┼╝dy uczestnik zaj─Ö─ç mo┼╝e otrzyma─ç nie wi─Öcej ni┼╝ (1*5)+(1*4)+2=11 punktów.

    Wa┼╝ne dla realizacji celu dydaktycznego   jest to, aby opis case'u:
     1. realistycznie odzwierciedla┼é prac─Ö psychologa (bior─ůc oczywi┼Ťcie pod uwag─Ö, ┼╝e to przyk┼éady dydaktyczne i "z g┼éowy", a wi─Öc   nie do ko┼äca realistyczne),
     2. zawiera┼é szczegó┼éy (informacje), pozwalaj─ůce czytelnikowi   (dyskutantowi) samodzielnie podejmowa─ç decyzje; niech czytelnik sam   je zinterpretuje,
     3. a w zwi─ůzku z tym nie zawiera┼é warto┼Ťciowania i etykiet (tak┼╝e nozologicznych; nie mo┼╝e by─ç ┼║ród┼éem warto┼Ťciowania i stygmatyzacji cecha cz┼éowieka, na której powstanie nie mia┼é on ┼╝adnego wp┼éywu, typu p┼ée─ç, kolor skóry czy orientacja seksualna),
     4. wyja┼Ťnia┼é potencjalne niejasno┼Ťci (bo czytelnicy nie wszystko   musz─ů wszystkiego wiedzie─ç), a nawet odsy┼éa┼é do ┼║róde┼é.

    Dobrze jest - zanim samemu rozwinie si─Ö dylemat z listy lub napisze w┼éasny - przeczyta─ç  na blogu kilka dylematów z poprzednich lat (ich jako┼Ť─ç z czasem ro┼Ťnie!), aby mie─ç jasno┼Ť─ç co do istoty zadania.

    Dylemat nale┼╝y przes┼éa─ç w tre┼Ťci listu nie pó┼║niej ni┼╝ 4 tygodnie przed ostatnimi zaj─Öciami (min. 1 tydzie┼ä na moj─ů odpowied┼║ + 1 tydzie┼ä na poprawki dylematu + 1 tydzie┼ä na dyskusj─Ö).  

    Punkty b─Öd─ů doliczane wy┼é─ůcznie do wyników egzaminu kursowego (pierwszego, nie do poprawkowego). 

    Zalecana struktura propozycji w┼éasnego dylematu odniesiona do modelu podejmowania decyzji etycznych powinna by─ç nast─Öpuj─ůca:

    • intelektualne zdefiniowanie i w┼éasny krytyczny opis przypadku (uwzgl─Ödniaj─ůcy zasad─Ö realizmu) [Je┼Ťli czytelnik ma sam podejmowa─ç decyzje w sprawie przedstawianego dylematu, to warto poda─ç mu mo┼╝liwie wiele informacji merytorycznych i kontekstowych, aby (subiektywnie) móg┼é to zrobi─ç]
    • zdefiniowanie/opisanie tego konkretnego problemu intelektualnie: jaka jest moralna intensywno┼Ť─ç problemu? czy znasz precedensowe rozwi─ůzania? kim s─ů strony? czyje i jakie dobro/warto┼Ťci/interesy s─ů tu zagro┼╝one oraz czym s─ů zagro┼╝one?
    •  krótki opis /definicja problemu
    •  zdefiniowanie/opisanie tego konkretnego problemu emocjonalnie: jakim rozwi─ůzaniem przypuszczalnie zainteresowane s─ů strony? co strony uwa┼╝aj─ů za dobre? co Ty uwa┼╝asz za dobre?
    • czy da si─Ö tu zastosowa─ç (dowolny) Kodeks Etyki Zawodowej? je┼Ťli tak, to jaki jego przepis; je┼Ťli przepisy s─ů sprzeczne, to na czym sprzeczno┼Ť─ç polega; ew. jak przepis zinterpretowa─ç? je┼Ťli nie, to czy jest w decyzj─Ö uwik┼éane prawo? na czym polega sprzeczno┼Ť─ç wymaga┼ä kodeksowych i prawnych? jaki jest kontekst kulturowy, religijny itp. dylematu?
    •  okre┼Ťlenie mo┼╝liwych dzia┼éa┼ä; okre┼Ťlenie mo┼╝liwych d┼éugo- i krótkookresowych konsekwencji potencjalnych dzia┼éa┼ä
    •  W podsumowaniu po zako┼äczeniu dyskusji: Wybrane optymalne dzia┼éanie. Propozycja proceduralizacji (zasady ogólnej) .

    Inna praca dodatkowa, za któr─ů mo┼╝na otrzyma─ç dodatkowo do 6 punktów doliczanych do wyniku egzaminu pisemnego, to w┼éasne rozwiazanie dylematu zg┼éaszanego przeze mnie na wyk┼éadzie.

    Na niektórych wyk┼éadach b─Öd─Ö podawa┼é dylematy do rozwi─ůzania podczas zaj─Ö─ç. Swoj─ů odpowied┼║ nale┼╝y wpisa─ç do czatu na TEAMS. Nast─Öpnie na wyk┼éadzie krótko omówi─Ö ten dylemat. Na podstawie aktywno┼Ťci na czacie doliczane b─Öd─ů punkty za aktywno┼Ť─ç (maksymalnie za 8). Oczywi┼Ťcie mo┼╝na ustosunkowywa─ç si─Ö do wi─Ökszej liczby dylematów (10)!
    Każdy podawany dylemat będzie miał taka strukturę:
    • opis dylematu
    • przyk┼éadowe rozwi─ůzania
    • link do tego dylematu w blogu
    Zak┼éadam, ┼╝e ka┼╝dy s┼éuchacz mo┼╝e po┼é─ůczy─ç si─Ö z Internetem i zapozna─ç si─Ö z pe┼én─ů wersj─ů dylematu z wyk┼éadu oraz udzieli─ç odpowiedzi.

     Egzamin poprawkowy w formie pisemnej, oceniany zgodnie z powy┼╝sz─ů punktacj─ů za pisemny test wiadomo┼Ťci.

       Prosz─Ö o pomys┼éy na ulepszenie tej formy sprawdzenia i oceny nabytych kompetencji.   

Pozna┼ä 12.2023 © W. J. Paluchowski

©